Papiernia

Początki papierni

Historia papierni w Brodowych Łąkach stanowi kolejny etap przemysłowego wykorzystania doliny Omulwi. Już w XVII i XVIII wieku działała tu kuźnica żelaza wykorzystująca energię płynącej rzeki. Po jej likwidacji, która nastąpiła prawdopodobnie w okresie pruskim, istniejąca infrastruktura wodna nie została porzucona. W pierwszych latach XIX wieku funkcjonował tu młyn wodny, a około 1840 roku powstała papiernia. W ten sposób miejsce, którego rozwój od stuleci opierał się na wykorzystaniu siły nurtu Omulwi, zachowało swój przemysłowy charakter mimo zmieniających się funkcji gospodarczych.

Najstarsza pewna wzmianka o papierni pochodzi z 1852 roku. W statystycznym opisie gospodarstwa wiejskiego powiatu przasnyskiego wymieniono działające w Brodowych Łąkach papiernię i młyn wodny. Rok później zakład został ujęty w zestawieniu papierni guberni płockiej. Według opublikowanych danych papiernie w Brodowych Łąkach, Bucznie i Charczewie wyprodukowały w 1852 roku łącznie 5 450 ryz papieru zwyczajnego o wartości 6 620 rubli srebrnych. Choć źródło nie podaje wielkości produkcji poszczególnych zakładów, potwierdza ono funkcjonowanie papierni w Brodowych Łąkach jako czynnego przedsiębiorstwa.

Kolejne informacje pochodzą z 1860 roku. W opracowaniu dotyczącym przemysłu guberni płockiej odnotowano, że spośród czterech istniejących wcześniej papierni działały już tylko dwie – w Chudku i Brodowych Łąkach. Oba zakłady wytwarzały papier zwykły oraz bibułę. Informacje te powtórzono również w późniejszych zestawieniach statystycznych.

Papiernię odnotowano także w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z 1880 roku. W haśle poświęconym Brodowym Łąkom zapisano, że rządowa osada młynarska obejmowała młyn wodny, fabrykę papieru i tartak. Osadę tworzyły dwa budynki zamieszkałe przez pięć osób. Informacja ta odnosi się do samego zespołu przemysłowego, a nie całej wsi.

Zachowane źródła pozwalają stwierdzić, że papiernia działała co najmniej od początku lat pięćdziesiątych do końca lat osiemdziesiątych XIX wieku. Jej początki przypadają jednak najprawdopodobniej na około 1840 rok, a kres działalności nastąpił dopiero na początku XX wieku.

Osoby związane z papiernią

Najstarsze informacje o osobach związanych z papiernią pochodzą z ksiąg metrykalnych parafii Brodowe Łąki. Szczególnie cenny jest akt chrztu z 1854 roku, w którym występują dwaj papiernicy związani z miejscowym zakładem. Ojcem dziecka był Ludwik Sztins, trzydziestoczteroletni papiernik wyznania katolickiego, natomiast jednym ze świadków był Walenty Skrocki, czterdziestoośmioletni papiernik. Akt podaje również, że żona Ludwika, Ludwika ze Sztinsów, była wyznania ewangelickiego.

Ludwik Sztins, którego nazwisko występuje również w formie Stienss, urodził się około 1821 roku w Radomnie. W księgach metrykalnych parafii Brodowe Łąki konsekwentnie określany jest jako papiernik. W 1854 roku ochrzczono tu jego syna Gustawa Teofila, a w tej samej miejscowości mieszkał również jego młodszy brat Adolf wraz z rodziną. Świadczy to o trwałym związaniu rodziny Sztinsów z papiernią i osadą przemysłową.

W statystyce przemysłowej z 1872 roku przy papierni pojawia się nazwisko Karola Szetynga. Zachowane źródła nie pozwalają określić, w jakim charakterze był związany z przedsiębiorstwem. Nie można również wykluczyć, że nazwisko to stanowi odmienny zapis nazwiska Sztins, jednak obecny stan badań nie pozwala tego jednoznacznie potwierdzić.

Na początku XX wieku z papiernią i młynem związany był Rudolf Gottlieb Grunwald, wymieniony w Księdze adresowej Królestwa Polskiego z lat 1904–1905. Z dokumentów genealogicznych wynika, że z zakładem związany był również jego syn Oskar Grunwald wraz z żoną Anną z Rauckich. Z jej relacji (Jadwiga Siniarska-Czaplicka, Znaki wodne papierni Mazowsza 1750–1850, Łódź 1960) wynika, że rodzina Grunwaldów była związana z papiernią od 1859 roku.

Zachowane źródła nie pozwalają dziś odtworzyć pełnej historii funkcjonowania papierni ani jednoznacznie określić roli wszystkich osób pojawiających się w dokumentach. Pozwalają jednak zarysować dzieje zakładu oraz wskazać krąg ludzi związanych z jego działalnością od połowy XIX do początku XX wieku.

Produkcja papieru

Papiernia w Brodowych Łąkach należała do niewielkich zakładów wykorzystujących napęd wodny. W połowie XIX wieku wytwarzano w niej papier czerpany, produkowany głównie z włókien lnianych i konopnych. W późniejszym okresie asortyment obejmował również bibułę, a pod koniec działalności zakładu – według relacji Anny z Rauckich Grunwald – także papier pakowy i tekturę.

Najstarsze zestawienia statystyczne ujmują produkcję papierni w Brodowych Łąkach łącznie z zakładami w Bucznie i Charczewie. Wiadomo, że w 1852 roku trzy papiernie wyprodukowały łącznie 5 450 ryz papieru zwyczajnego o wartości 6 620 rubli srebrnych. W 1860 roku, gdy czynne pozostawały już tylko papiernie w Brodowych Łąkach i Chudku, ich łączną produkcję papieru zwykłego i bibuły oszacowano na około 4 800 rubli srebrnych rocznie.

Najdokładniejsze dane pochodzą z 1872 roku. Papiernia zatrudniała wówczas pięciu robotników i wyprodukowała 5 260 ryz papieru o wartości 4 230 rubli srebrnych. Są to jedyne zachowane dane pozwalające określić skalę działalności zakładu.

O jakości wyrobów świadczą zachowane arkusze papieru przebadane przez Jadwigę Siniarską-Czaplicką. Badaczka oceniła papier z Brodowych Łąk jako wyraźnie gorszy od papierów wytwarzanych w wielu innych papierniach Mazowsza. Zwróciła uwagę na jego ciemnobrązową barwę oraz słabo widoczne kresy, żeberka i znaki wodne.

Filigrany

Najcenniejszym materialnym świadectwem działalności papierni są zachowane filigrany, czyli znaki wodne pozostawiane podczas produkcji papieru. Pozwalają one identyfikować miejsce jego wytworzenia i należą do najważniejszych źródeł do badań nad dziejami papierni.

Według opracowania Marcina Wyszyńskiego, opublikowanego przez Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju, w papierni w Brodowych Łąkach stosowano filigrany przedstawiające lilię, sosenkę, napis BRODOWE ŁĄKI oraz inicjały K.S. i J.S. Znaki te stanowią charakterystyczny wyróżnik papierni i umożliwiają identyfikację zachowanych arkuszy papieru pochodzących z tego zakładu.

Jadwiga Siniarska-Czaplicka zwróciła uwagę na podobieństwo motywu sosenki do znaków wodnych występujących w innych papierniach, między innymi w Prenach i Zalesiach koło Wielunia. Nie świadczy to jednak o bezpośrednich związkach między zakładami, lecz o wykorzystywaniu podobnych motywów spotykanych również w innych ośrodkach papierniczych.

Papiernia na tle regionu

Papiernia w Brodowych Łąkach należała do grupy niewielkich zakładów papierniczych działających w dorzeczu Narwi i Omulwi. Podobnie jak papiernie w Chudku, Bosewie, Rudce, Rutkach, Dzierżbi i Zaskrodziu wykorzystywała energię rzeki do napędu urządzeń produkcyjnych i obsługiwała przede wszystkim lokalny rynek.

Spośród papierni regionu najlepiej poznana jest papiernia w Chudku, której wyroby Jadwiga Siniarska-Czaplicka oceniła jako lepszej jakości niż papier produkowany w Brodowych Łąkach. Zachowane arkusze są jaśniejsze, a filigrany wyraźniejsze. Badaczka zwróciła również uwagę na papiernię w Wielbarku nad Omulwią, przypuszczając, że żelaziste i torfiaste wody rzeki mogły wpływać na ciemniejszą barwę papieru z Brodowych Łąk. Jednocześnie podkreśliła, że o jakości wyrobów decydowała przede wszystkim stosowana technologia, a nie same warunki naturalne.

Na tle innych papierni regionu Brodowe Łąki wyróżniają się filigranami zawierającymi nazwę miejscowości. Dzięki nim możliwe jest jednoznaczne przypisanie zachowanych arkuszy papieru do papierni w Brodowych Łąkach.

Papiernia i mieszkańcy doliny Omulwi

Papiernia i młyn były ważnymi elementami gospodarki doliny Omulwi. Ich działalność wpływała nie tylko na funkcjonowanie osady przemysłowej, lecz także na życie mieszkańców okolicznych wsi. Świadczy o tym opis zamieszczony w statystycznym opracowaniu dotyczącym powiatu przasnyskiego z 1852 roku (Korespondent Handlowy, Przemysłowy i Rolniczy, 1852, nr 3, s. 1–2).

Autor opracowania zwrócił uwagę na częste wylewy Omulwi powodujące znaczne straty w sianie na nadbrzeżnych łąkach. Wśród najbardziej poszkodowanych wymienił Brodowe Łąki, Zaręby, Krukowo, Bindugę, Rawki, Wierzchowiznę, Kucieje, Budne-Sowięta i Olkową Kępę. Według przedstawionych szacunków coroczne straty mogły sięgać nawet sześciuset fur siana.

Mieszkańcy przypuszczali, że przyczyną zalewów było podwyższanie stawideł przy papierni i młynie. Przeprowadzone oględziny nie potwierdziły jednak tych podejrzeń. Za główną przyczynę uznano zamulenie koryta Omulwi przez piasek nawiewany z okolicznych wydm, utrudniający odpływ wody. Zalecono oczyszczenie rzeki jako sposób ograniczenia wylewów.

Opis ten pokazuje, że papiernia i młyn stanowiły istotny element gospodarki doliny Omulwi. Choć oględziny wykluczyły związek między działalnością zakładu a zalewaniem łąk, samo zgłoszenie takich zastrzeżeń świadczy o tym, że mieszkańcy postrzegali urządzenia wodne papierni jako jeden z czynników mogących wpływać na otaczające ich środowisko.

Kres działalności

Nie wiadomo, kiedy dokładnie zakończono produkcję papieru w Brodowych Łąkach. Podczas I wojny światowej zabudowania osady młynarskiej uległy zniszczeniu w wyniku pożaru. Odbudowano je około 1920 roku, jednak we wrześniu 1939 roku spłonęły ponownie.

Do naszych czasów nie zachowały się budynki papierni ani jej wyposażenie. Zniszczeniu uległa również większość dokumentacji zakładu. Jego dzieje można dziś odtworzyć jedynie na podstawie rozproszonych źródeł: dokumentów urzędowych, statystyk przemysłowych, ksiąg metrykalnych, zachowanych filigranów oraz relacji Anny z Rauckich Grunwald.

Mimo fragmentarycznego charakteru zachowanych materiałów pozwalają one zrekonstruować historię jednego z najciekawszych ośrodków papierniczych dawnej Kurpiowszczyzny. Papiernia w Brodowych Łąkach przez kilkadziesiąt lat stanowiła ważny element miejscowej gospodarki, kontynuując wielowiekową tradycję przemysłowego wykorzystania energii Omulwi.

KRZYSZTOF CHRISTOPHOR STINTZ / STIENSS

ur. ok. 1790 – zm. 1850

Eigenkäthner [właściciel niewielkiej zagrody] w Radomnie

×

EWA [EVA] NN

ur. ok. 1790 – data śmierci nieznana

│

├── AUGUST STIENSS

│   ur. 1812 – zm. 1870

│   mieszkaniec Radomna

│

├── LUDWIK [LUDOVICUS] STIENSS

│   ur. 1821 w Radomnie – zm. 5 VII 1871 w Brodowych Łąkach

│   ×

│   LUDWIKA [LUDOVICA LOUISE]

│   ur. ok. 1817–1818 – data śmierci nieznana

│   │

│   ├── MALWINA MARIANNA STIENSS

│   │   ur. 1853 – data śmierci nieznana

│   │   później: Lamprecht, następnie Nowicka

│   │

│   ├── GUSTAW TEOFIL STIENSS

│   │   ur. 1854 w Brodowych Łąkach

│   │

│   └── JOANNA LUDWIKA STIENSS

│       ur. 1858 – data śmierci nieznana

│

├── ANNA STINZ / STIENSS

│   ur. 1823 – data śmierci nieznana

│   ×

│   PATKOWSKI

│

├── KAROL [CARL] STIENSS

│   ur. 1825 – data śmierci nieznana

│   związany z Brodowymi Łąkami

│

└── ADOLF STIENSS

    ur. ok. 1827 – żył jeszcze po 1868

    czeladnik papierniczy, związany z Brodowymi Łąkami

    ×

    FRYDERYKA FISZER

    ur. ok. 1845

    │

    └── MARIANNA ROZALIA STIENSS

        ur. 1868 w Brodowych Łąkach