Mapy 1793 · 1803

Porównanie map Brodowych Łąk i okolic z lat 1793 i 1803, uzupełnione współczesnym obrazem satelitarnym, pozwala prześledzić jedną z najważniejszych przemian w dziejach miejscowości – przejście od królewskiej osady hutniczej do osady młynarskiej oraz ukształtowanie układu przestrzennego, którego zasadnicze elementy przetrwały do dziś. Obie mapy powstały w przełomowym okresie historii Polski: pierwsza jeszcze przed III rozbiorem Rzeczypospolitej, druga już po wcieleniu tych ziem do Prus, gdzie znalazły się w granicach prowincji Prusy Nowowschodnie. Mapa z 1793 r. przedstawia osadę istniejącą już ponad 150 lat od założenia miejscowej kuźnicy, której najstarsza odnaleziona wzmianka pochodzi z wpisu do Metryki Koronnej z 23 marca 1641 r.

Najbardziej widoczne zmiany dotyczą osady przemysłowej położonej nad Omulwią. Na mapie z 1793 r. znajduje się ona na zachodnim brzegu głównego wówczas koryta rzeki. Dziesięć lat później stanowi już wyspę, co wskazuje, że w tym okresie wykopano kanał wzdłuż jej zachodniej krawędzi. Jednocześnie wyraźnie wzrosła liczba i zróżnicowanie budynków.

Zmienił się również charakter gospodarczy osady. Na mapie z 1793 r. zaznaczono jeszcze grunty należące do kuźnicy, natomiast na mapie z 1803 r. nie są one już uwzględnione. Zbiega się to z przekazami o przeniesieniu przez administrację pruską produkcji żelaza do kuźnicy w Wądołku, dokąd transportowano rudę darniową wydobywaną w Brodowych Łąkach. Przy południowym krańcu osady, w miejscu oznaczonego na obu mapach spiętrzenia wody i prawdopodobnej przeprawy przez Omulew, na mapie z 1803 r. pojawia się niemiecki napis oznaczający młyn zbożowy. Wszystko wskazuje na to, że wykorzystywał on wcześniejszą infrastrukturę hydrotechniczną kuźnicy. Zestawienie obu map uchwyca zatem proces przekształcania dawnego ośrodka hutniczego w osadę młynarską.

Równolegle rozwijała się wieś skupiona wokół świątyni. Na mapie z 1793 r. widocznych jest jedynie kilka rozproszonych budynków oraz plac w miejscu późniejszego kościoła. Choć z innych źródeł wiadomo, że kaplica istniała tu co najmniej od 1724 r., nie została na tej mapie oznaczona i nie wiadomo, czy znajdowała się dokładnie w miejscu obecnej świątyni. Mapa z 1803 r. ukazuje już kościół (Kirche) otoczony zwartym skupiskiem zabudowy, tworzącym wyraźne centrum rozwijającej się wsi.

Ślady tych przemian pozostają czytelne we współczesnym krajobrazie. Wyspa, na której znajdowała się królewska, a następnie rządowa osada przemysłowa, jest nadal dobrze widoczna na zdjęciach satelitarnych. Większość dawnej zabudowy uległa zniszczeniu podczas wojen XX wieku, zachował się jednak tzw. dom Grunwaldów – najprawdopodobniej jedyny istniejący do dziś budynek dawnej osady młynarskiej. Po II wojnie światowej mieściły się w nim kolejno szkoła i ośrodek zdrowia.

Zmienił się również bieg Omulwi. Jeszcze na mapach z 1793 i 1803 r. główny nurt rzeki płynął jej wschodnim korytem. Z czasem utraciło ono swoje znaczenie, a obecnie Omulew płynie przede wszystkim korytem zachodnim, które – jak sugeruje porównanie obu map – powstało jako sztucznie wykopany kanał. W miejscu dawnego spiętrzenia wody i prawdopodobnej przeprawy znajduje się dziś most przerzucony przez dawne główne koryto rzeki.

Porównanie map z lat 1793 i 1803 ukazuje nie tylko zmiany w zabudowie, lecz także przebudowę całego krajobrazu Brodowych Łąk. W ciągu zaledwie jednej dekady można zaobserwować zanik funkcji hutniczych, rozwój młyna wykorzystującego istniejącą infrastrukturę wodną, ukształtowanie wyspy na Omulwi oraz powstanie zwartego centrum wsi wokół kościoła. Tak niewielki odstęp czasu między sporządzeniem obu map sprawia, że stanowią one wyjątkowe źródło do badań nad przemianami Brodowych Łąk na przełomie XVIII i XIX wieku. Co szczególnie cenne, przedstawiają ten sam obszar w podobnej skali i z dużą dokładnością, umożliwiając bezpośrednie porównanie zmian zachodzących w ciągu zaledwie dziesięciu lat – możliwości rzadko spotykanej w badaniach nad historią osad wiejskich.