Spis treści
Zgromadzona baza archiwaliów tworzy przekrojowy obraz dziejów Brodowych Łąk – miejscowości położonej w Puszczy Kurpiowskiej nad Omulwią. W różnych okresach osada należała administracyjnie do powiatu przasnyskiego guberni płockiej, gmin Zaręby lub Wach oraz diecezji płockiej.
Zbiór obejmuje przede wszystkim materiały z lat 1825–1936, uporządkowane chronologicznie, lecz zawiera także liczne odniesienia do wcześniejszych dziejów miejscowości: XVII-wiecznych przywilejów królewskich związanych z przetwórstwem rudy żelaznej, map z przełomu XVIII i XIX wieku oraz akt urzędowych z okresu Księstwa Warszawskiego.
Trzon bazy stanowią źródła prasowe i urzędowe. Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego, Gazeta Rządowa Królestwa Polskiego i Warszawska Gazeta Policyjna przynoszą obwieszczenia licytacyjne, informacje o pożarach, dane podatkowe i zapisy majątkowe. Czasopisma gospodarcze i branżowe, m.in. Korrespondent Handlowy, Przemysłowy i Rolniczy oraz Gazeta Przemysłowo-Rzemieślnicza, dostarczają wiadomości o rolnictwie, lasach, spławie rzecznym i miejscowych zakładach przemysłowych. Materiał społeczny i obyczajowy zawierają natomiast Gazeta Świąteczna, Kurjer Warszawski, Gazeta Codzienna, Express Mazowiecki i Na Posterunku. Uzupełniają je słowniki geograficzne, leksykony, spisy adresowe oraz listy i inne ego-dokumenty mieszkańców, zwłaszcza korespondencja Franciszka Pieńkosza.
Zebrane źródła ukazują rozwój miejscowości w wielu wymiarach. Ważne miejsce zajmuje życie religijne skupione wokół miejscowej parafii: poświęcenie dzwonu „Walenty” w 1860 roku, odbudowa drewnianego kościoła po katastrofie z 1884 roku, prace dekoratorskie we wnętrzu świątyni oraz pielgrzymki Kurpiów na Jasną Górę.
Drugi główny obszar stanowią gospodarka i przemysł: od dawnej kuźnicy żelaza, przez rządową osadę młynarską z młynem wodnym, tartakiem i papiernią, po wydobycie bursztynu, handel i rzemiosło okresu międzywojennego. Materiały pokazują również kulturę miejscowych Kurpiów, działalność ruchu trzeźwościowego oraz skutki wydarzeń wojennych – okupacji i budowy okopów podczas I wojny światowej, przemarszów wojsk w 1920 roku i incydentów granicznych w czasach II Rzeczypospolitej.
14 listopada 1614 r. – Król Zygmunt III Waza wydał przywilej pozwalający braciom Adamowi i Wojciechowi Wołoszom na wykarczowanie puszczy pod kopanie rudy żelaznej w Oborczyskach nad rzeką Omulwią.
1616 r. – W księgach wieczystych ciechanowskich wpisano dekret komisarski dotyczący rozliczenia 14 000 złotych polskich nakładów poniesionych przez braci Wołoszów na urządzenie kuźnicy nad Omulwią.
XVII wiek (ogólnie) – Działalność kuźnicy żelaznej (dymarki) w Brodowych Łąkach nad rzeką Omulwią, przetapiającej miejscową rudę darniową. Odrabiały do niej pańszczyznę okoliczne wsie: Czerwińskie, Oborczyska, Bakuła i Brodowe Łąki.
Koniec XVII w. – Wykarczowanie obszarów leśnych nad Omulwią, rozwój stałych osad włościan (m.in. Brodowych Łąk, Krukowa, Bindugi) oraz powstanie parafii w Zarębach.
Ok. 1801 r. – Rząd pruski zlikwidował dymarkę w Brodowych Łąkach (oraz w pobliskim Wyszel), aby wyeliminować konkurencję dla wielkiego pieca wzniesionego w Wądołkach.
1809 r. – Po traktacie tylżyckim z gruntów nad rzeką Omulew nadal rekwirowano i wydawano rudę żelazną wydobytą za rządów pruskich.
15 sierpnia 1825 r. – Brodowe Łąki zostały ujęte w oficjalnym wykazie miejscowości położonych w pasie 3 mil od granicy z Prusami, w których Żydom nie wolno było osiedlać się na stałe.
1827 r. – Brodowe Łąki odnotowano w tabeli kościołów Królestwa Polskiego jako kościół filialny należący do parafii Baranowo w dekanacie przasnyskim.
1831 r. – Pożar we wsi Brodowe Łąki (Towarzystwo Ogniowe przyznało odszkodowanie w wysokości 27 złotych).
6 lutego 1833 r. – Ogłoszenie licytacji naddzierżawy ekonomii Przasnysz, obejmującej m.in. młyn wodny w Brodowych Łąkach oraz grunta po dawnej Kuźnicy.
1834 r. – Komisja Województwa Płockiego podjęła nieudaną próbę wznowienia działalności zakładów żelaznych nad Omulwią (brak chętnych inwestorów).
3 listopada 1836 r. – Kolejny pożar we wsi (przyznano 448 złotych odszkodowania z funduszów ogniowych).
1838–1839 r. – Licytacje Rządu Gubernialnego Płockiego na wieczyste wydzierżawienie młynów wodnych, w tym młyna w Brodowych Łąkach.
Do 1842/1843 r. – Wystawienie dowodów likwidacyjnych przez Komisję Centralną dla włościan wsi Brodowe Łąki (lub Borzymy) za pretensje gruntowe z epoki Księstwa Warszawskiego (na kwotę 231 złotych).
1851 r. – Wielka powódź nad Omulwią i znaczne straty w sianie. Mieszkańcy początkowo winili stawidła przy młynie i papierni w Brodowych Łąkach, jednak komisja ustaliła, że główną przyczyną było zamulenie koryta rzeki piaskiem z wydm.
1852 r. – W Brodowych Łąkach działała papiernia napędzana kołem wodnym (wyprodukowała 5450 ryz papieru) oraz kopalnia bursztynu (jedna z 13 w powiecie przasnyskim).
Styczeń 1853 r. – Pożar we wsi Brodowe Łąki.
1 sierpnia 1858 r. – Ks. Jan Soćko sporządził testament, w którym zapisał 750 rubli srebrnych dla kościoła w Brodowych Łąkach (zapis zatwierdzono w 1860 r.).
Wrzesień / Październik 1860 r. – W warszawskiej fabryce Petersilge odlano dla parafii Brodowe Łąki dzwon „Walenty” (o wadze 300 funtów), ufundowany przez parafian i poświęcony w Warszawie przez bp. Jana Dekerta.
Ok. 1860–1864 r. – Papiernia w Brodowych Łąkach, należąca do Karola Szetynga, zatrudniała 5 robotników i wytwarzała 3260 ryz papieru rocznie.
1863–1884 r. – 21-letnia posługa duszpasterska ks. Hieronima Żołnierkowskiego w parafii Brodowe Łąki.
1878–1882 r. – Administrowanie parafią przez ks. Franciszka Tomaszewskiego.
1880 r. – Stan wsi według Słownika Geograficznego: 36 domów, 259 mieszkańców, kościół drewniany; w rządowej osadzie młynarskiej młyn wodny, papiernia, tartak i karczma; parafia liczyła 1002 osoby.
1881 r. – Zorganizowanie przez proboszcza i gospodarza Franciszka Pieńkosza ruchu trzeźwościowego oraz niedzielnych czytań prasy („Gazety Świątecznej”) i książek w wioskach parafii.
Jesień 1881 r. – Incydent z kradzieżą koni w Krukowie – poszkodowany gospodarz w pociścigu zabił dwóch złodziei, co doprowadziło do śledztwa sądowego.
Marzec – Wrzesień 1884 r. – Katastrofa i odbudowa kościoła:
Marzec 1884: Przeniesienie proboszcza ks. Płocharskiego i osierocenie parafii.
Wiosna 1884: Podczas zdejmowania dachu zawaliła się spróchniała ściana boczna drewnianego kościoła.
Kwiecień – Wrzesień 1884: Parafianie własnymi siłami i środkami w 6 miesięcy odbudowali świątynię, stawiając nową wieżę (wysokości 5 sążni) z 4 mniejszymi kopułkami oraz kryjąc dach blachą.
29 września 1884 r. (odpust św. Michała): Uroczyste poświęcenie odbudowanego kościoła przez ks. kanonika Kowalewskiego przy licznych procesjach z sąsiednich parafii.
30 lipca 1884 r. – Publiczna licytacja 800 sztuk spławnego drewna budulcowego we wsi Brodowe Łąki.
17 sierpnia 1886 r. – Nagła śmierć 50-letniego Karola Grunwalda z powodu nadużycia wódki.
1888 r. – Prace wykończeniowe i malarskie we wnętrzu kościoła za ks. Stanisława Świtkiewicza (wykonanie 4 obrazów na suficie, polichromia stacji Męki Pańskiej, odnowienie ołtarzy i ambony z lustrami podarowanymi przez Jana Bączka z Warszawy).
Przełom 1888/1889 r. – Objęcie parafii przez ks. Franciszka Borysowicza.
Luty 1892 r. – Przeniesienie ks. Franciszka Borysowicza i objęcie parafii przez ks. Klemensa Grefkowicza.
Sierpień 1894 r. – Przeniesienie ks. Klemensa Grefkowicza do Strzyg.
Kwiecień 1895 r. – Proboszcz ks. Michał Sawicki brał udział w uroczystym pogrzebie hr. Ludwika Krasińskiego w Krasnem.
Wielki Tydzień 1896 r. – 12-dniowa piesza pielgrzymka 160 parafian z Brodowych Łąk i Chorzel na Jasną Górę do Częstochowy.
20 lipca 1896 r. – Zmarł w Brodowych Łąkach w wieku 79 lat Wincenty Sawicki, emerytowany urzędnik (ojciec proboszcza).
Marzec 1897 r. – Przeniesienie ks. Michała Sawickiego do parafii Kamienica.
1904–1905 r. – Młyn wodny w Brodowych Łąkach prowadził Rudolf Grünwald.
Grudzień 1907 r. / Marzec 1908 r. – Utworzenie Koła Polskiego Związku Katolickiego w Brodowych Łąkach.
19 grudnia 1909 r. – Miejscowy chałupnik Stanisław Zieliński po pijanemu zastrzelił ze strzelby swoją 20-letnią, ciężarną żonę Anielę.
6–7 września 1912 r. – Wizytacja kanoniczna parafii przeprowadzona przez biskupa płockiego (egzaminowanie dzieci z katechizmu, bierzmowanie, procesja za zmarłych).
8 czerwca 1913 r. – Wieś Rawki została formalnie wyłączona z parafii Zaręby i przyłączona do parafii Brodowe Łąki.
7 stycznia – 25 lipca 1915 r. (I wojna światowa):
Przez wieś Brodowe Łąki przebiegała linia niemieckich okopów bojowych.
Wojska niemieckie stacjonowały w gospodarstwach, prowadząc masowe rekwizycje koni, bydła i żywności oraz wydając drwiące kwity.
Część ludności została przymusowo przesiedlona (m.in. do obozu/stłoczenia w oborach w Bindudze) lub wywieziona do Prus.
Marzec 1920 r. – Zbiórka pieniężna na Polski Czerwony Krzyż zorganizowana przez proboszcza ks. St. Plucińskiego (zebrano 56 marek).
22–24 sierpnia 1920 r. (Wojna polsko-bolszewicka):
Przez Brodowe Łąki przemieszczała się polska tzw. Grupa Myszyniecka płk. Butkiewicza, zmierzająca z Przasnysza przez Olszyny i Wach ku Myszyńcowi w celu rozbicia korpusu Gaja.
Szwadron Policyjny i Dywizjon Huzarów Śmierci prowadziły walki z bolszewikami w otaczających wieś borach Puszczy Kurpiowskiej.
Marzec 1921 r. – Ks. proboszcz S. Pluciński wraz z A. Kowalskim zebrali w parafii 2952 marki na rzecz Plebiscytu na Górnym Śląsku.
Październik 1924 r. – Poszukiwanie wspólnika z kapitałem (10–15 tys. zł) do odbudowy zniszczonego młyna wodnego w Brodowych Łąkach.
1 stycznia 1928 r. – Otwarcie sklepu spożywczo-wędliniarskiego przez Józefa Wilgę.
28 grudnia 1930 r. – Otwarcie piwiarni przez Mariannę Zbrzeźniak.
1 lipca 1931 r. – Otwarcie sklepu spożywczego z wyszynkiem piwa przez Stanisława Mąkę.
30 listopada 1931 r. – Incydent lotniczy: Niemiecki samolot wojskowy (oznaczony znakiem D 1719, z dwoma wojskowymi w mundurach Reichswehry) naruszył granicę państwową, lecąc na wysokości zaledwie 25 metrów nad Zawadami i Brodowymi Łąkami.
Maj 1935 r. – Poznańska firma wykopuje i wywozi z Brodowych Łąk kilkaset metrów sześczennych dawnego żużla z zawartością żelaza (pozostałość po XVII-wiecznych dymarkach), angażując do przewozu na stację Jastrząbka dziesiątki lokalnych furmanek.
Kwiecień 1936 r. – Sprawa tragicznego wypadku podopiecznego z rodziny Adolfa Kowalewskiego z Brodowych Łąk w Szpitalu św. Stanisława Kostki w Przasnyszu.
Zapisy i darowizny: W 1858 r. ks. Jan Soćko zapisał w swoim testamencie kwotę 750 rubli srebrnych na rzecz kościoła w Brodowych Łąkach (zapis zatwierdzono w 1860 r.).
Dzwon parafialny: W 1860 r. w warszawskiej fabryce Petersilge odlano dla parafii dzwon o nazwie Walenty (o wadze 300 funtów), sprawiony kosztem parafian i poświęcony przez bp. Jana Dekerta.
Dzieje świątyni i odbudowa (1884): Przez 21 lat parafia rozwijała się pod duszpasterstwem ks. Hieronima Żołnierkowskiego. W 1884 r., podczas próby naprawy dachu za ks. Płocharskiego, doszło do zawalenia się spróchniałej ściany bocznej drewnianego kościoła. Parafianie własnymi siłami i środkami odbudowali świątynię w 6 miesięcy, stawiając nową wieżę (kopułę o wysokości 5 sążni z 4 mniejszymi kopułkami) oraz kryjąc dach blachą żelazną. Uroczystego poświęcenia świątyni w dzień odpustu św. Michała dokonał ks. kanonik Kowalewski.
Wystrój wnętrza (1888): Za ks. Stanisława Świtkiewicza kościół odmalowano farbą olejną, wykonano 4 obrazy na suficie, stacje drogi krzyżowej, odnowiono ołtarze oraz ambonę z 5 lustrami podarowanymi przez Jana Bączka z Warszawy.
Pielgrzymki i organizacje: Mieszkańcy regularnie pielgrzymowali na Jasną Górę (m.in. 12-dniowa piesza kompania w Wielkim Tygodniu 1896 r.). W latach 1907–1908 utworzono w wsi Koło Polskiego Związku Katolickiego, a w 1913 r. do parafii włączono wieś Rawki.
Hutnictwo i pozyskiwanie żelaza: W XVII wieku w Brodowych Łąkach nad rzeką Omulwią działała kuźnica żelazna (dymarka), w której przetapiano lokalną rudę darniową. Odrabiały do niej pańszczyznę okoliczne wsie. Zakład został zlikwidowany przez rząd pruski około 1801 r., aby wyeliminować konkurencję dla pieca w Wądołku. W 1935 r. firma z Poznańskiego wydobywała i wywoziła stąd setki metrów sześciennych dawnych żużli żelaznych.
Papiernia: W miejscowości znajdowała się papiernia napędzana kołem wodnym. W 1852 r. wyprodukowała 5450 ryz papieru, a w 1864 r. należała do Karola Szetynga (Schetinga), zatrudniała 5 robotników i wytwarzała 3260 ryz papieru rocznie.
Osada młynarska: Rządowa osada młynarska obejmowała młyn wodny, papiernię i tartak. Na początku XX wieku młyn prowadził Rudolf Grünwald, a w 1924 r. poszukiwano wspólnika z kapitałem do jego odbudowy.
Bursztyn i inne zasoby: Brodowe Łąki wymieniano wśród 13 miejscowości powiatu przasnyskiego, na których gruntach znajdowały się kopalnie (złotodajne tereny) bursztynu.
Handel i drobna działalność: W wsi znajdowała się karczma rządowa, a w okresie międzywojennym działał sklep spożywczo-wędliniarski Józefa Wilgi (od 1928 r.), sklep z wyszynkiem piwa Stanisława Mąki oraz piwiarnia Marianny Zbrzeźniak.
Oświata i ruch trzeźwościowy: W latach 80. XIX wieku, dzięki listom gospodarza Franciszka Pieńkosza do Gazety Świątecznej, wieś stała się wzorem pracy społecznej. Po okresie pijaństwa mieszkańcy złożyli śluby trzeźwości i wprowadzili niedzielne czytania gazet i książek dla młodzieży i dorosłych.
Tożsamość kurpiowska: Mieszkańcy kultywowali dawne stroje i tradycje, w dyskusjach prasowych broniąc godności nazwy „Kurpie” / „Puszczanie” oraz tradycyjnego obuwia z łyka.
Lokalny kowal z Puszczy: W 1935 r. miejscowy kowal opisywał w Expressie Mazowieckim trudną sytuację rzemieślników w Puszczy Kurpiowskiej w dobie kryzysu gospodarczego i nielegalnej konkurencji.
I wojna światowa (1914–1915): Od stycznia do lipca 1915 r. przez Brodowe Łąki przebiegała linia niemieckich okopów. Władze okupacyjne prowadziły masowe rekwizycje bydła i koni, wydając bezwartościowe lub szydercze kwity rekwizycyjne.
Wojna polsko-bolszewicka (1920): Podczas sierpniowej kontrofensywy w 1920 r. przez Brodowe Łąki w kierunku Myszyńca przemieszczała się polska Grupa Myszyniecka pod dowództwem płk. Butkiewicza. Miejscowy proboszcz ks. St. Pluciński organizował zbiórki na Czerwony Krzyż oraz Plebiscyt na Górnym Śląsku.
Incydent lotniczy (1931): 30 listopada 1931 r. niemiecki samolot wojskowy (oznaczony D 1719) naruszył granicę państwową, przelatując na niskiej wysokości (25 m) nad Zawadami i Brodowymi Łąkami
Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego
1825: № 494 + Dodatek (15 sierpnia 1825 r.)
Dziennik Powszechny
1833: № 15 (16 stycznia 1833 r.), № 19 + Dodatek (20 stycznia 1833 r.), № 22 + Dodatek (23 stycznia 1833 r.)
1862: NR 12 (6/18 stycznia 1862 r.)
Gazeta Poranna
1837: № 83 + Dodatek (1 lipca 1837 r.)
Gazeta Rządowa Królestwa Polskiego
1838: № 213 (15/25 września 1838 r.)
1839: № 68 (11/23 marca 1839 r.)
1842: № 191 (20 sierpnia / 1 września 1842 r.)
1860: № 108 (6/18 maja 1860 r.)
Korrespondent Handlowy, Przemysłowy i Rolniczy
1852: № 3 (30 grudnia / 11 stycznia 1851/52 r.)
1853: № 85 (15/27 października 1853 r.)
Warszawska Gazeta Policyjna
1853: № 27 (15/27 stycznia 1853 r.)
1860: № 140 (7/19 maja 1860 r.)
Kurjer Warszawski
1860: NR 130 + Dodatek (7/19 maja 1860 r.), NR 263 + Dodatek (24 września / 6 października 1860 r.)
1884: № 203B (12/24 lipca 1884 r.)
1895: Dodatek Poranny, № 114 (14/26 kwietnia 1895 r.)
1896: Dodatek Poranny, № 97 (27 marca / 8 kwietnia 1896 r.); Dodatek Poranny, № 202 (11/23 lipca 1896 r.)
1902: № 354 (10/23 grudnia 1902 r.)
1924: Wydanie Wieczorne, № 296 (22 października 1924 r.)
Gazeta Codzienna
1860: NR 246 (7/19 września 1860 r.), NR 256 (17/29 września 1860 r.), NR 262 (23 września / 5 października 1860 r.)
1861: NR 38 (29 stycznia / 10 lutego 1861 r.)
Gazeta Przemysłowo-Rzemieślnicza
1872: R. 1, NR 15 (1/13 kwietnia 1872 r.)
1875: R. 4, NR 50 (29 listopada / 11 grudnia 1875 r.)
1878: R. 7, № 13 (18/30 marca 1878 r.)
Gazeta Polska
1875: № 138 + Dodatek (14/26 czerwca 1875 r.)
Gazeta Świąteczna
1881: № 14 (marzec 1881 r.), № 48 (listopad 1881 r.), № 1 (Spis rzeczy za rok 1881)
1882: R. 2, № 3 (55) (styczeń 1882 r.), № 13 (65) (kwiecień 1882 r.)
1884: R. 4, № 17 (173) (kwiecień 1884 r.), № 49 (205) (grudzień 1884 r.), № 1 (Spis rzeczy za rok 1884)
1887: R. 7, № 28 (340) (lipiec 1887 r.)
1888: R. 8, № 4 (368) (styczeń 1888 r.), № 49 (413) (20 listopada / 2 grudnia 1888 r.), № 1 (Spis rzeczy za rok 1888)
1889: R. 9, № 3 (420) (8/20 stycznia 1889 r.)
1892: R. 12, № 11 (584) (1/13 marca 1892 r.), № 1 (574) (31 grudnia 1892 r.)
1894: R. 14, № 36 (714) (28 sierpnia / 9 września 1894 r.)
1896: R. 16, № 15 (797) (31 marca / 12 kwietnia 1896 r.)
1902: R. 22, № 20 (1115) (maj 1902 r.)
1910: R. 30, № 3 (1511) (3/16 stycznia 1910 r.), № 6 (1514) (luty 1910 r.)
1911: R. 31, № 51 (1611) (grudzień 1911 r.)
1920: R. 40, № 17 (2047) (25 kwietnia 1920 r.)
1921: R. 41, № 12 (2094) (20 marca 1921 r.)
Kurjer Poranny
1884: № 204 (12/24 lipca 1884 r.)
1886: R. 10, № 227 (5/17 sierpnia 1886 r.)
1897: R. 21, № 77 (6/18 marca 1897 r.)
Słowo
1892: R. 11, № 30 (9 lutego 1892 r.), № 47 (29 lutego 1892 r.)
1908: R. 27, № 71 (12 marca 1908 r.)
1913: R. 32, № 110 (11/24 kwietnia 1913 r.)
Polak - Katolik
1907: R. 2, № 289 (17 grudnia 1907 r.)
1912: R. 7, № 179 (21 lipca 1912 r.), № 239 (28 września 1912 r.)
Tydzień Polski
1910: № 23 (5 czerwca 1910 r.), № 38 (18 września 1910 r.), № 47 (20 listopada 1910 r.)
Głos Ziemi Przasnyskiej
1920: R. 2, № 13 (26 marca 1920 r.)
Tygodnik Handlowy
1929: R. 11, № 11 (15 marca 1929 r.)
1932: R. 14, № 4 (22 stycznia 1932 r.)
Na Posterunku
1930: R. 12, № 44 (1 listopada 1930 r.)
Express Poranny
1931: R. 10, № 333 (1 grudnia 1931 r.)
Express Kaliski
1931: R. 7, № 334 (2 grudnia 1931 r.)
Głos Wąbrzeski
1931: R. XI, № 143 (5 grudnia 1931 r.)
Express Mazowiecki / Dzień Dobry
1935: R. 6, № 172 (23 czerwca 1935 r.) / Dzień Dobry R. 5, № 172 (23 czerwca 1935 r.)
1936: R. 7, № 94 (3 kwietnia 1936 r.)
Obraz Jeograficzno-Statystyczny Królestwa Polskiego / Mapa Polityczna Królestwa Polskiego (Franciszek Borgiasz Rodecki)
1830 (z danymi za rok 1827)
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich
1880: Tom 1, str. 371
1883: Tom 4, str. 369
1895: Tom 14, str. 419, 482
Księga Adresowa Królestwa Polskiego
1904: R. 5, str. 129
1905: R. 6, str. 274
Przewodnik po Europie (Wydawnictwo Eugeniusza Starczewskiego, Lwów)
1909: str. 58