Wojny

Wydarzenia, które rozegrały się w Brodowych Łąkach w styczniu 1708 roku, należą do najbardziej znanych, ale zarazem najbardziej dyskutowanych epizodów w dziejach Kurpiowszczyzny. W ciągu trzech stuleci niewielkie starcie zbrojne urosło do rangi jednej z najważniejszych opowieści o kurpiowskiej waleczności. Współczesne badania nie podważają samego faktu walk, jednak skłaniają do ostrożniejszej oceny najbardziej spektakularnych elementów tej historii.

Wojna północna na Kurpiach

Na początku XVIII wieku Rzeczpospolita stała się jednym z głównych teatrów wielkiej wojny północnej (1700–1721). Po zwycięstwach nad przeciwnikami król Szwecji Karol XII rozpoczął w 1708 roku marsz w kierunku Litwy i Rosji. Jedna z kolumn jego armii przeszła przez Puszczę Zieloną, wykorzystując zimowe warunki do pokonania bagien i trudno dostępnych terenów.

Dla wojsk szwedzkich był to wyjątkowo trudny odcinek marszu. Gęste lasy, liczne rzeki i mokradła utrudniały przemieszczanie się dużych oddziałów, natomiast miejscowi Kurpie doskonale znali teren i od pokoleń posługiwali się bronią palną podczas polowań. Dzięki temu mogli skutecznie nękać przeciwnika krótkimi, niespodziewanymi atakami.

To właśnie w takich okolicznościach doszło do wydarzeń, które tradycja związała z Brodowymi Łąkami.

Co wydarzyło się w Brodowych Łąkach?

Większość przekazów umieszcza wydarzenia w dniach 21–23 stycznia 1708 roku, podczas postoju wojsk szwedzkich w rejonie Brodowych Łąk. Wszystkie źródła są zgodne jedynie co do jednego: miejscowi Kurpie zaatakowali oddziały szwedzkie, a starcie miało miejsce w pobliżu królewskiego obozu.

Na tym zgodność przekazów się kończy.

Najbardziej powściągliwe relacje wspominają jedynie o nocnym napadzie na część szwedzkiego obozowiska. Według innych atak objął rejon znajdujący się w pobliżu kwatery Karola XII. Najbardziej rozbudowane wersje opowiadają natomiast o próbie zabicia szwedzkiego monarchy, śmierci kilku drabantów – żołnierzy królewskiej straży przybocznej – oraz ustrzeleniu konia należącego do króla.

Z czasem pojawiły się również informacje o ogromnych stratach obu stron, sięgających nawet setek lub tysięcy zabitych. Współcześni historycy zgodnie uznają jednak takie liczby za niewiarygodne i będące efektem późniejszych wyolbrzymień.

Najważniejsze źródła i ich wiarygodność

Najcenniejszymi świadectwami są źródła powstałe najbliżej opisywanych wydarzeń.

Do najważniejszych należy anonimowa „Wiadomość z Warszawy” z 8 lutego 1708 roku. Jest to przekaz współczesny wydarzeniom, dlatego ma dużą wartość jako świadectwo krążących wówczas informacji. Jednocześnie podawane w nim liczby poległych są powszechnie uznawane za przesadzone.

Ważnym źródłem pozostają również „Pamiętniki do panowania Augusta II”, tradycyjnie przypisywane Erazmowi Otwinowskiemu. Autor wspomina walki Kurpiów ze Szwedami i używa określenia „kurpikowie, strzelcy tameczni”. Nie był jednak bezpośrednim świadkiem wydarzeń, dlatego jego relację należy traktować ostrożnie.

Szczególne znaczenie ma pamiętnik Johana D. Hultmana, należącego do najbliższego otoczenia Karola XII. Hultman bardzo dokładnie opisuje marsz armii przez Puszczę Zieloną, trudności terenowe i codzienne życie królewskiego obozu. Nie wspomina jednak o spektakularnym zamachu na króla ani o dramatycznej walce o jego życie. Milczenie świadka znajdującego się przy Karolu XII nie dowodzi, że starcia nie było, ale stanowi poważny argument przeciwko późniejszym, bardziej sensacyjnym opisom.

Krótki opis walk pozostawił także Wawrzyniec Rakowski, natomiast XIX-wieczne relacje wiązane z Maksymilianem Emanuelem Wirtemberskim zawierają już znacznie więcej dramatycznych szczegółów, takich jak ustrzelenie królewskiego konia. Właśnie na tym etapie można zaobserwować stopniowe rozbudowywanie opowieści.

Spośród opracowań największe znaczenie mają prace Józefa Gierowskiego, Roberta Krzysztofa Nowaka, Petera Froma, Zbigniewa Anusika oraz najnowsza rozprawa Krzysztofa Brauna, która analizuje wydarzenie przede wszystkim jako element kształtowania się kurpiowskiej pamięci historycznej.

Od potyczki do legendy

Przekazy dotyczące Brodowych Łąk zmieniały się wraz z upływem czasu. Najstarsze źródła mówią przede wszystkim o walkach z Kurpiami podczas przemarszu wojsk szwedzkich. W XIX wieku opowieść zaczęła nabierać coraz bardziej heroicznego charakteru. Nocny napad przekształcił się w próbę zamachu na Karola XII, niewielkie starcie urosło do rozmiarów wielkiej bitwy, a zagrożenie dla królewskiego obozu zaczęto przedstawiać jako niemal pewną śmierć szwedzkiego monarchy.

Proces ten był typowy dla wielu wydarzeń funkcjonujących przez długi czas w tradycji ustnej. Każde kolejne pokolenie wzbogacało opowieść o nowe szczegóły, podkreślające odwagę i skuteczność miejscowych Kurpiów. W rezultacie historyczne wydarzenie stopniowo przekształciło się w jeden z najważniejszych elementów regionalnej tradycji.

Najnowsze badania, zwłaszcza Krzysztofa Brauna, wskazują, że legenda o Brodowych Łąkach odegrała istotną rolę w budowaniu kurpiowskiej tożsamości. Realna potyczka została z czasem przekształcona w symbol oporu wolnych mieszkańców puszczy przeciwko jednej z najpotężniejszych armii Europy.

Najbardziej prawdopodobny przebieg wydarzeń

W świetle obecnego stanu badań najbardziej prawdopodobny wydaje się następujący przebieg wydarzeń.

Podczas postoju wojsk szwedzkich w rejonie Brodowych Łąk miejscowi Kurpie przeprowadzili nocny atak na część obozu lub jego wysunięte posterunki. Uderzenie miało charakter typowej akcji partyzanckiej: wykorzystano ciemność, znajomość terenu i element zaskoczenia. Atak mógł objąć również obszar znajdujący się w pobliżu królewskich kwater, co zmusiło dowództwo do natychmiastowej reakcji.

Nie można jednak stwierdzić z całą pewnością, że celem napastników był sam Karol XII. Brakuje również wiarygodnych dowodów na ustrzelenie królewskiego konia, śmierć wielu drabantów czy poniesienie przez obie strony bardzo dużych strat. Wszystkie te elementy pojawiają się dopiero w późniejszych przekazach i noszą cechy stopniowo narastającej legendy.

Najbardziej prawdopodobne jest więc, że rzeczywiste starcie zostało z biegiem czasu znacznie wyolbrzymione. Nie zmienia to jednak faktu, że wydarzenie miało znaczenie symboliczne i stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych epizodów w historii Kurpiowszczyzny.

Podsumowanie

Po ponad trzystu latach nie da się odtworzyć dokładnego przebiegu wydarzeń ze stycznia 1708 roku. Zachowane źródła pozwalają jednak z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że w rejonie Brodowych Łąk doszło do zbrojnego wystąpienia Kurpiów przeciwko wojskom Karola XII. Późniejsza tradycja nadała temu wydarzeniu znacznie większy rozgłos, czyniąc z niego opowieść o niemal udanym zamachu na szwedzkiego monarchę.

Współczesna historiografia nie odrzuca samego faktu potyczki, lecz zachęca do ostrożności wobec najbardziej spektakularnych szczegółów. W rezultacie wydarzenia z Brodowych Łąk należy postrzegać jednocześnie jako rzeczywisty epizod wojny północnej oraz przykład tego, jak z historycznego wydarzenia rodzi się trwała legenda.

Bibliografia

Źródła

• Hultman, Johan D., O panowaniu Karola XII, króla Szwecji, oprac. i tłum. Wojciech Krawczuk, Kraków 2015.

• Pamiętniki do panowania Augusta II napisane przez niewiadomego Actora (podobno Erazma Otwinowskiego), wyd. Edward Raczyński, Poznań 1838.

• Rakowski, Wawrzyniec, Pamiętnik wielkiej wojny północnej, Warszawa 1861.

• Wiadomość z Warszawy z 8 lutego 1708 r., Biblioteka Narodowa, rkps BN 5372a.

Opracowania

• Anusik, Zbigniew, „Karol XII i jego droga ku Połtawie (1708–1709)”.

• Braun, Krzysztof, Kurpie. Antropologiczno-historyczne studium kształtowania się tożsamości grupowej. Rozprawa doktorska, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2023.

• From, Peter, Klęska pod Połtawą. Kampania Karola XII przeciw Rosji 1707–1709, Zabrze 2010.

• Gierowski, Józef, „Kurpie w walce ze Szwedami”, [w:] Rzeczpospolita w dobie upadku 1700–1740. Wybór źródeł, Warszawa 1955.

• Nowak, Robert Krzysztof, Kurpie w wojnie północnej 1708–1711, Ostrołęka 1994.

Poniższe teksty przedstawiają wydarzenia I wojny światowej na Kurpiach z dwóch różnych perspektyw. Pierwszy z nich, „Z czasów najazdu krzyżackiego”, ukazał się 25 kwietnia 1920 roku w „Gazecie Świątecznej”, ponad pięć lat po opisywanych wydarzeniach. Jest wspomnieniem pierwszych miesięcy wojny na pograniczu kurpiowskim, przedstawionym z perspektywy miejscowej ludności. Drugi tekst dotyczy walk niemiecko-rosyjskich w rejonie Zawad oraz cmentarzy wojennych, które pozostały po nich w lasach i na bagnach po drugiej stronie Omulwi.

Relacja z „Gazety Świątecznej” rozpoczyna się od spokojnego lata 1914 roku — żniw, codziennej pracy i nadziei na dobre zbiory — a następnie pokazuje, jak do życia mieszkańców stopniowo wkracza wojna. Pierwsze niepokojące wiadomości z Ostrołęki, ruchy wojsk i pożary strażnic granicznych poprzedzają wkroczenie Niemców oraz rosyjską ofensywę w Prusach Wschodnich.

Relacja ma charakter osobisty i miejscami ironiczny. Autor opisuje wojnę nie z perspektywy dowództw i wielkiej polityki, lecz mieszkańców kurpiowskich wsi. Krytycznie przedstawia zarówno wojska rosyjskie, cofające się po nieudanej ofensywie w nieładzie, jak i Niemców dopuszczających się rabunków, podpaleń i represji wobec ludności. Początkowy, gorzki humor stopniowo ustępuje poważniejszemu tonowi, gdy mowa o paleniu wsi, grabieży dobytku, wywożeniu mieszkańców do Prus, pracy przymusowej, głodzie i karach cielesnych.

Tytuł „Z czasów najazdu krzyżackiego” jest nawiązaniem do historycznego obrazu Krzyżaków jako niemieckich najeźdźców. Określenie to autor przeniósł na wojska niemieckie z lat 1914–1915, przedstawiając ich wkroczenie na Kurpie jako kolejny „niemiecki najazd”.

Dla historii Brodowych Łąk szczególnie cenna jest informacja, że na początku 1915 roku „okopy szły przez wioski Brodowe Łąki, Zawady, Bandysie, Olszyny, Zalesie i Wach”. Wskazuje ona, że wieś znalazła się w bezpośredniej strefie frontowej i długotrwałej obecności wojsk niemieckich. Z relacji wynika również, że żołnierze zajmowali chłopskie chaty, obory i stajnie oraz korzystali z miejscowych zasobów.

Uzupełnieniem tego świadectwa jest tekst o cmentarzach wojennych w Zawadach i okolicy. Lasy i bagna położone na wschód od Zawad, po drugiej stronie Omulwi względem Brodowych Łąk, były w marcu 1915 roku miejscem ciężkich walk wojsk niemieckich i rosyjskich. Pozostałością tych starć są rozległe nekropolie wojenne, a z zespołem miejsc pochówku związana jest również dawna kwatera wojskowa na cmentarzu parafialnym w Zawadach.

Oba teksty dotyczą więc tego samego wojennego krajobrazu. Relacja prasowa pokazuje strach, grabieże, przemarsze wojsk i codzienność ludności żyjącej w strefie frontowej. Cmentarze są materialnym śladem walk, których mieszkańcy byli świadkami. Razem pozwalają spojrzeć na wydarzenia lat 1914–1915 zarówno przez pryzmat doświadczeń miejscowej ludności, jak i pozostałości wojny zachowanych do dziś w krajobrazie doliny Omulwi.

GAZETA ŚWIĄTECZNA

R. 40, 1920, № 17 (2047). str. 4-5

25 kwietnia 1920 

Z czasów najazdu krzyżackiego

Czytamy w Gazecie o innych okolicach, niech przeto i o nas przeczytają, jak to się tutaj plotło i plecie. Otóż w kąciku tym Puszczy Kurpiowskiej, w gminie Wachu, czerwiec i lipiec roku 1914 były bardzo piękne, ciepłe, słoneczne. Ludziska patrząc na pola cieszyli się niezmiernie; bo to jarzyny ładne, kartofle w nacinę wyrosły, kwitną pięknie, żyto kłosy ma duże, pełne. W lipcu zaczęły się żniwa; więc w polach rojno, gwarno, śpiewno. Dzwonią kosy, brzęczą sierpy, ludzie pracują ochoczo, bo czas piękny, a praca wdzięczna: gdy plon daje dobry. Wozy aż warczą, raźno śmigają małe puszczańskie koniki, zwożąc zboże do stodół. Miło we żniwa na Puszczy Kurpiowskiej, bo to słaba gleba, przednówek długi, to też raduje się każdy, a zwłaszcza ubogi: bo to żarna domowe przerobią ziarno na mąkę, będzie chleb z nowego żyta, głodu nie będzie.

Ale za ciszą szemrało coś, jakiś niepokój wychylać się zaczął. Dnia 24 lipca rozeszła się wieść, że na kolei w Ostrołęce ruch ogromny, dużo przejeżdża oficerów, żołnierzy, a twarze mają jakieś zestrachane... Coś to niedobrego wróży! Dnia 26 lipca żołnierze pilnujący tu pruskiej granicy poczęli uciekać w trwodze, rozsiewając wieści, że Niemcy idą. Na pograniczu i w dzień, i w nocy — ogień; to paliły się domy i stajnie straży granicznej około Dudy, Cuplu, w Cyku i dalsze. — Pierwszego sierpnia przyszło urzędowe zawiadomienie: „Niemiec, odwieczny wróg, świętej matce Rosji wojnę wypowiedział” — padła trwoga na Puszczę. Następnych dni we wsiach Surowem, Czarni, Ruchajach zjawili się pierwsze niemieckie „czuby”. Z początku żołnierze niemieccy uspokajali ludność, mówiąc: „Cicho, matki! Nie bójta się, my wasze, wy nasze”. Okrutnie jednak byli ciekawi, skrzętnie przetrząsali obory, stajnie, stodoły itd. Czy to żołnierz, czy oficer, każdy najpierw zaglądał do koni i bydła.

Przeszło trochę czasu, aż pomaleńku i rosyjskie straże zaczęły podchodzić i podglądać. Lecz czyniły to trwożliwie. Trwało to, dopóki Moskal nie zgromadził nieprzejrzanej ćmy wojska. Ruszyło to wszystko do Prus, a na pierwszy ogień szli Polacy, zapasowcy starsi wiekiem. Szli pomiędzy mazurskie jeziora, na śmierć, na zatracenie. Zdawało się, że wojska rosyjskiego całe Prusy w sobie nie pomieszczą. Zdobyli najpierw pruskie miasteczko Wielbark, dalej Szczytno. Zwycięstwo! Dalej Olsztyn... Tam coś marudnie iść zaczęło. Armaty strasznie grzmiały, ziemia drżała, huk w powietrzu nieustający całe dnie i noce. Nam się zdawało w naszych wioskach, że „Rusek” Niemca do morza zapędzi, boć miał go „czapkami zarzucić”, więc tym bardziej armatami zapędzi. Stało się jednak inaczej.

Po upływie kilkunastu dni zaczęli urywać się z Prus i uciekać z powrotem najpierw kozacy — po jednemu, po kilku, po kilkunastu, bez broni, bez czapek, bez butów, a niektórzy i bez... spodni. Za kozakami cofało się, pobite przez Niemców, całe wojsko rosyjskie, pomieszane jak groch z kapustą. Niewielu tylko wróciło Polaków, którzy polegli wśród jezior mazurskich lub dostali się do niewoli. Od tej pory rozpoczęły się walki małych podjazdów. Co dzień były w wioskach nad granicą napady i strzelanina. Gdy oddział rosyjski zoczył [zobaczył] Niemców, to okrutnie do nich zza naszych domów i stodół strzelał; gdy zaś sam został dostrzeżony, to brał nogi za pas i walecznie... uciekał. Niemcy też już teraz byli rozgniewani nie tylko na Moskali, ale i na Polaków. Co wpadł oddział do wioski, to zabierał kilka koni, kilkanaścioro bydła. „Psotują Niemcy, psie juchy!” — mówili puszczanie. Zaś psota nie ograniczała się do samego tylko rabunku. Zaczęli Niemcy palić; tak spalili, polewając naftą, 12 domów we wsi Cuplu i 12 w Cyku. Spalili wsie: Pełty i Dąbrowy i miasteczko Myszyniec. Gdzie tylko im się nie powiodło, to wnet odpowiadali ogniem. Wojna występowała w całej dzikości. Cóż winni biedni mieszkańcy, że, dajmy na to, w jednej z tych wsi Rosjanie zabili Niemca, w drugiej zranili, a w innej postrzelili im konia? Moskal uciekł do Kadzidła, a Niemiec, mszcząc się, pali wieś, za postrzelonego konia bierze dziesięć naszych. Paliły się też wioski dookoła.

W dzień św. Szczepana do wsi Surowego, Czarni i Ruchaj przyszło kilkuset Niemców z armatami i zabrali, co się dało z dobytku. Dopiero 7 stycznia 1915 roku jak olbrzymia rzeka napłynęli do gmin Wach, Zarębów Przasnyskich [Zarąb]  i Myszyńca. Zajęli 8 wiorst przestrzeni od granicy. Okopy szły przez wioski Brodowe Łąki, Zawady, Bandysie, Olszyny, Zalesie i Wach. Odtąd mieliśmy ich stale aż do 25 lipca. Gospodarowali w naszych chatach, oborach, stajniach. Rozpoczął się rabunek do żywego. Czerwony Krzyż niemiecki, mający opatrywać i dozorować rannych, cały czas wolny przeznaczał na przeszukiwanie i rabunek. Znaleźli też wszystko, co gdziekolwiek było ukryte, co przedstawiało choćby maleńką wartość. Odżywiali się znakomicie, nie żałowali polskiego mienia. Brali na swe potrzeby tylko bydło lepsze; mięso jedli obficie, lecz tylko gatunek przedni, lichsze wyrzucali na śmiecie. Za zabrany dobytek dawali kwity. Szkoda, że je później wycofali, płacąc niby należność, gdyż kwity te warte były, żeby je poznano w całym świecie. Oto treść niektórych: „Za konia, wziętego dnia 15 marca 1915 r., Mikołajewicz zapłaci”, „za krowę wziętą d. 26 lutego należy się 15 marek”, „za cztery gęsi, wzięte od Michała, niech Michał mnie pocałuje...” i tym podobne niedorzeczności. Pijany żołdak niemiecki wypisywał na kwitach, co chciał, — ot, szydził. Zdarzało się często, że właściciel zrabowanego konia, krowę lub zboże nawet i kwitka nie dostał, lecz tylko kilkanaście kijów. Z wiosek, leżących na granicy bojowej, mieszkańców usuwano, zabierano do Prus. Skarżyli się wygnańcy po powrocie, że ich w Prusiech pędzono do roboty, źle żywiono, bito. Innych znowu spędzono do jednej wsi, jak na przykład tutaj do wsi Bindugi; tam kilka tysięcy puszczan mieszkało w oborach, często o głodzie. Niektórych trzymano w zagrodach z kolczastego drutu. Mieszkańcom wsi nie pozwalano się wydalać. Jeżeli kto omylił czujność niemiecką i wyrwał się po żywność albo do kościoła, to po powrocie przywiązywano go do słupa i bito.

Cmentarze wojenne w Zawadach i okolicy

Lasy i bagna położone na wschód od Zawad, po drugiej stronie Omulwi względem Brodowych Łąk, były w pierwszych miesiącach 1915 roku miejscem ciężkich walk wojsk niemieckich i rosyjskich. Ich pozostałością są rozległe cmentarze wojenne, należące do największych skupisk mogił z okresu I wojny światowej na Kurpiach. W opracowaniach i dokumentacji konserwatorskiej obiekty te określane są jako Zawady I, Zawady II, Zawady III i Zawady IV.

Walki nad Omulwią

Działania w rejonie Zawad były związane z niemiecką ofensywą zimową na froncie wschodnim w 1915 roku. Po wyparciu wojsk rosyjskich z części Prus Wschodnich oddziały niemieckie nacierały w kierunku Myszyńca, Kadzidła i linii Narwi. Na początku marca front ustabilizował się w lasach i na mokradłach w rejonie Zawad oraz Bagna Karaska.

Po stronie niemieckiej walczyły tu m.in. oddziały 37. Dywizji Piechoty, w tym 147., 150. i 151. Pułk Piechoty oraz jednostki rezerwowe. Przeciw nim działały wojska rosyjskie, przede wszystkim pułki Strzelców Syberyjskich. Warunki terenowe znacznie utrudniały prowadzenie walk. Linie obronne przebiegały przez lasy, wydmy i rozległe bagna, zimą częściowo zamarznięte.

1 marca 1915 roku oddziały niemieckiego 150. Pułku Piechoty maszerowały przez Zaręby i Krukowo w kierunku Brodowych Łąk, a następnie Zawad, gdzie wzmacniały miejscową linię obrony. W następnych dniach doszło do serii szczególnie krwawych starć.

5 marca wojska rosyjskie zaatakowały pozycje I batalionu 151. Pułku Piechoty. Natarcie 37. i 38. Pułku Strzelców Syberyjskich załamało się na niemieckich zasiekach pod ogniem karabinów maszynowych. Według źródeł niemieckich na przedpolu miało polec około 300 żołnierzy rosyjskich, a ponad stu dostało się do niewoli.

Jeszcze cięższe walki rozegrały się w nocy z 8 na 9 marca. Oddziały rosyjskie obeszły niemieckie pozycje przez zamarznięte mokradła i zaatakowały jednostki 147. Pułku Piechoty. W lesie i na skraju Bagna Karaska doszło do walki na niewielkim dystansie, również na bagnety. Niemieckie oddziały znalazły się częściowo w okrążeniu. Dopiero kontratak, wsparty przez jednostki rezerwowe i artylerię, pozwolił Niemcom odzyskać utracone pozycje. Straty 147. Pułku wyniosły siedmiu oficerów i blisko 400 żołnierzy zabitych, rannych lub zaginionych.

Kolejne gwałtowne starcia nastąpiły w nocy z 22 na 23 marca. Rosjanie ponownie przedarli się przez niemieckie zasieki i rozbili część pozycji 258. Rezerwowego Pułku Piechoty. Skala strat po obu stronach była bardzo duża. Setki ciał pozostawały na przedpolu okopów. Wiosną 1915 roku organizowano krótkie przerwy w walkach umożliwiające zebranie i pogrzebanie poległych. Początkowo grzebano ich pośpiesznie w pobliżu miejsc śmierci.

Zawady I

Po przesunięciu frontu na wschód rozpoczęto porządkowanie rozproszonych mogił. Niemieckie służby grobownicze ekshumowały szczątki z prowizorycznych grobów polowych i przenosiły je na większe cmentarze zbiorcze. Jednym z nich był cmentarz określany obecnie jako Zawady I, położony na piaszczystym wale wydmowym nad Bagnem Karaska. Administracyjnie teren ten należy dziś do Olszyn w gminie Myszyniec, jednak nekropolia historycznie związana jest z rejonem Zawad.

Cmentarz ma rozległy i skomplikowany układ. Zachowały się na nim setki mogił pojedynczych i zbiorowych oraz długie nasypy grobowe. Zinwentaryzowano 327 mogił jednostkowych, 28 mniejszych mogił zbiorowych, osiem dużych mogił masowych o długości od około 20 do 28 metrów oraz jedenaście długich nasypów, z których największe osiągają 45–50 metrów. W zachodniej części cmentarza grzebano przede wszystkim żołnierzy rosyjskich, natomiast w innych sektorach znajdowały się pochówki żołnierzy armii niemieckiej. Liczbę spoczywających tu osób szacuje się na ponad tysiąc.

Badania archeologiczne przeprowadzone w 2022 roku przez Małgorzatę i Macieja Karczewskich potwierdziły komasacyjny charakter przynajmniej części nekropolii. W badanych mogiłach odkryto kości ludzkie złożone w układzie nieanatomicznym. Niektóre szczątki znajdowały się bardzo płytko, około pół metra pod powierzchnią gruntu. Wskazuje to, że po pewnym czasie od pierwotnego pochówku zostały ekshumowane z innych miejsc i ponownie złożone na cmentarzu.

W obrębie mogił znaleziono także fragmenty pocisków i szrapneli oraz elementy umundurowania i wyposażenia wojskowego, m.in. części niemieckich butów, zapięcia mundurowe, guziki i fragmenty sukna.

Zawady II

Drugi z dużych cmentarzy powstał w rejonie szczególnie ciężkich walk z marca 1915 roku. Zawady II wiązane są przede wszystkim ze starciem z 9 marca, kiedy oddziały Strzelców Syberyjskich zaatakowały niemiecki 147. Pułk Piechoty w lasach nad Bagnem Karaska.

Na cmentarzu spoczywa ponad stu żołnierzy niemieckich oraz nieustalona liczba żołnierzy rosyjskich. Podobnie jak Zawady I, nekropolia była później porządkowana i przekształcana przez niemieckie służby grobownicze.

W latach 20. XX wieku podjęto próbę uporządkowania obu cmentarzy. Prace prowadził niemiecki Związek Ludowy Opieki nad Grobami Wojennymi – Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge – za zgodą polskich władz. Za organizację przedsięwzięcia w regionie odpowiadał Eugene Klethi, urzędnik działający w Białymstoku.

Planowano zastąpić niszczejące drewniane krzyże cementowymi płytami oznaczonymi numerami ewidencyjnymi. Dokumentacja miała umożliwiać przypisanie numerów do nazwisk poległych. Zamówiono także betonowe elementy ogrodzenia, a do obsadzenia cmentarzy zakupiono 4500 sadzonek ligustru i krzewy róż.

Prac nie ukończono. W 1928 roku Klethi został aresztowany w związku z zarzutami dotyczącymi nieprawidłowości finansowych, a następnie wydalony z Polski. Z planowanych elementów nie wykonano m.in. obelisku poświęconego żołnierzom rosyjskim i reprezentacyjnych bram.

W następnych dziesięcioleciach cmentarze stopniowo niszczały. Drewniane oznaczenia grobów zanikły, a po II wojnie światowej część betonowych płyt została zabrana i wykorzystana przez mieszkańców do celów gospodarczych. Z czasem leśna roślinność niemal całkowicie przesłoniła układ niektórych mogił.

Odnowienie cmentarza Zawady II

W 2018 roku rozpoczęto prace nad przywróceniem cmentarza Zawady II. W przedsięwzięcie zaangażowali się uczniowie i nauczyciele Szkoły Podstawowej im. Aleksandra Kopcia w Zawadach, strażacy z Ochotniczej Straży Pożarnej w Brodowych Łąkach, archeolodzy z Ośrodka Badań Europy Środkowo-Wschodniej oraz regionaliści.

Prace trwały sześć lat. Oczyszczono teren, odtworzono układ mogił i uformowano zatarte nasypy. Przy zabezpieczaniu grobów starano się zachować leśny charakter cmentarza. Nasypy pokryto włókniną z nasionami roślin, która miała ograniczyć erozję piasku i umożliwić stopniowy powrót naturalnej roślinności.

8 czerwca 2024 roku odbyło się uroczyste poświęcenie odnowionego cmentarza. Poprzedziło je nabożeństwo ekumeniczne w kościele w Brodowych Łąkach z udziałem duchownych katolickiego, ewangelickiego i prawosławnego. W uroczystości uczestniczyło ponad 200 osób. Opiekę nad nekropolią podjęły OSP Brodowe Łąki oraz szkoła w Zawadach.

Zawady III

Kolejny cmentarz przez dziesięciolecia znany był przede wszystkim z przekazów starszych mieszkańców Zawad i Brodowych Łąk. Jesienią 2018 roku, z inicjatywy Ewy Drężewskiej ze szkoły w Zawadach, uczniowie i strażacy oznaczyli teren brzozowymi krzyżami.

Badania powierzchniowe przeprowadzone w następnym roku potwierdziły istnienie prostokątnego cmentarza komasacyjnego, prawdopodobnie urządzonego w latach 1917–1918. W okresie powojennym przez teren zbiorowych mogił wytyczono drogę leśną, która jest użytkowana do dziś. Obiekt pozostaje znacznie zatarty.

Kwatera wojenna

Z zespołem cmentarzy w rejonie Zawad związana jest również kwatera wojskowa na cmentarzu parafialnym, określana w dokumentacji jako Zawady IV. Cmentarz parafialny znajduje się około 450 metrów od kościoła.

Centralna część dawnej kwatery wojennej pozostaje czytelna, natomiast jej północne i południowe fragmenty zostały częściowo zatarte przez późniejsze pochówki cywilne. Ustalenie pierwotnych granic kwatery wymaga dalszych badań archiwalnych i terenowych.

Cmentarz epidemiczny

Materiały kartograficzne wskazują także na istnienie w okolicy Zawad osobnego cmentarza określanego jako „tyfusowy”. Zaznaczono go m.in. na mapach topograficznych z okresu międzywojennego. Prawdopodobnie służył do pochówku osób zmarłych w czasie epidemii związanych z warunkami wojennymi.

Dokładne położenie i charakter tego miejsca nie zostały dotąd jednoznacznie ustalone. Informacja o cmentarzu wymaga dalszej weryfikacji w źródłach archiwalnych i podczas badań terenowych.

Ślady frontu w krajobrazie

Cmentarze w Zawadach są bezpośrednim świadectwem skali walk, które w 1915 roku objęły dolinę Omulwi i lasy nad Bagnem Karaska. Początkowo poległych grzebano w rozproszonych mogiłach w pobliżu miejsc walk. W następnych latach część szczątków ekshumowano i przenoszono na większe, planowo urządzone cmentarze.

Po ponad stu latach nie wszystkie miejsca pochówku są znane i rozpoznane. Niektóre mogiły przecięły drogi leśne, inne zostały zatarte przez roślinność lub późniejsze pochówki. Badania archeologiczne oraz prace prowadzone przez mieszkańców Zawad i Brodowych Łąk pozwoliły jednak odtworzyć część tego krajobrazu i zabezpieczyć jedne z najważniejszych pozostałości frontu I wojny światowej na Kurpiach.

Najważniejsze źródła i literatura

• Karczewska, Małgorzata, Maciej Karczewski, Jacek Czaplicki. Kierzek i Zawady. Cmentarze z czasów I wojny światowej w Puszczy Kurpiowskiej. Ośrodek Badań Europy Środkowo-Wschodniej, Białystok 2023.

• Karczewska, Małgorzata, Maciej Karczewski, Jacek Czaplicki. „Historia i archeologia cmentarza z czasów I wojny światowej pod Zawadami w Puszczy Kurpiowskiej”. W: Dziedzictwo I wojny światowej po stuleciu. Stan badań i ochrony, red. Małgorzata Karczewska. Ośrodek Badań Europy Środkowo-Wschodniej, Białystok 2020, s. 7–38.

• Karczewska, Małgorzata (red.). Cmentarze wojenne I wojny światowej po stuleciu. Stan badań i ochrony. Ośrodek Badań Europy Środkowo-Wschodniej, seria „Archeologia Pamięci”, t. V, Białystok 2018.

• Starostwo Powiatowe w Ostrołęce. „Poświęcenie odbudowanego cmentarza wojennego Zawady II”, 9 czerwca 2024.