GRUNWALD

Rodzina Grunwaldów

Rodzina Grunwaldów (również w formach Grątwalt, Grontwalt oraz Grünwald) należy do najważniejszych rodów związanych z dziejami rządowej osady młynarskiej w Brodowych Łąkach. Zachowane źródła pozwalają prześledzić obecność osób noszących to nazwisko od początku XIX do połowy XX wieku. Przez kolejne pokolenia członkowie rodziny byli związani z miejscowym zespołem gospodarczym nad Omulwią, obejmującym młyn wodny, papiernię i inne urządzenia wykorzystujące energię wody.

Najstarsze wzmianki o rodzinie

Najstarsze zachowane wzmianki o Grunwaldach pochodzą z lat 1813–1815 i znajdują się w księgach metrykalnych kościoła w Brodowych Łąkach. Już najwcześniejsze zapisy ukazują ich związki z mieszkańcami rządowej osady młynarskiej oraz rzemieślnikami z pobliskich Chorzel.

Pierwszą znaną przedstawicielką rodu jest Marianna z Grunwaldów (w aktach także: Grątwaltów), urodzona około 1772 roku. Podczas zawierania drugiego małżeństwa przedłożyła metrykę chrztu sporządzoną na podstawie ksiąg kościoła ewangelickiego w Nawiadach (Aweyden) na terenie ówczesnych Prus. Jest to zarazem jedna z najstarszych wzmianek o osobie pochodzącej z Prus, która osiedliła się w Brodowych Łąkach.

Marianna była żoną Michała Snitki, luźnika mieszkającego w Brodowych Łąkach. W 1813 roku uczestniczyła wraz z mężem w ślubie córki Elżbiety z Jakubem Kosakowskim, majstrem kunsztu garbarskiego z Chorzel. W uroczystości brał udział również Jan Grunwald z Chorzel, którego pokrewieństwa z Marianną źródła nie określają. Po śmierci Michała Snitki Marianna wyszła ponownie za mąż za Jana Lorka ze wsi Surowe.

Kolejna wzmianka dotyczy Michała Grątwalta (Grunwalda), około pięćdziesięcioletniego gospodarza mieszkającego w 1815 roku w domu nr 11 rządowej osady młynarskiej. Jego żoną była Elżbieta z Frydrychów. W tym samym budynku mieszkali również młynarze, rzemieślnicy oraz arendarz Chaim Beniaminowicz, co potwierdza znaczenie tego miejsca jako gospodarczego centrum osady.

Grunwaldowie w drugiej połowie XIX wieku

Kolejna wzmianka pochodzi z drugiej połowy XIX wieku i dotyczy Karola Grunwalda, związanego z majątkiem utożsamianym z dawną rządową osadą młynarską. Karol zmarł nagle 17 sierpnia 1886 roku w wieku około pięćdziesięciu lat. „Kurjer Poranny” podał, że bezpośrednią przyczyną śmierci było spożycie alkoholu.

Nowe światło na dzieje rodziny rzuca akt małżeństwa z 1851 roku. Wynika z niego, że wdowa po Michale Grunwaldzie – Ludwika ze Stienssów, pochodząca z Chudka – zawarła drugi związek małżeński z papiernikiem Fryderykiem Ludwikiem Stienssem z Konradswaldu w Prusach. Świadkiem ślubu był Karol Stienss, określony jako właściciel papierni w Brodowych Łąkach. Dokument ten po raz pierwszy ukazuje bezpośrednie związki rodzinne Grunwaldów ze Stienssami – rodziną papierników, która w połowie XIX wieku odegrała ważną rolę w funkcjonowaniu miejscowego zakładu. Nie wiadomo jednak, czy to właśnie Grunwaldowie sprowadzili Stienssów do Brodowych Łąk, ani jak bliskie były ich wcześniejsze kontakty. Źródła pozwalają jedynie stwierdzić, że oba rody pozostawały ze sobą związane już w 1851 roku.

Rudolf i Oskar Grunwald

Na przełomie XIX i XX wieku z rządową osadą młynarską związany był Rudolf Gottlieb Grünwald. W Księdze adresowej Królestwa Polskiego z lat 1904–1905 został wymieniony jako właściciel młyna wodnego w Brodowych Łąkach. Był mężem Ernestyny Natalii z domu Miszel (Misztel), a ich syn Oskar przejął później prowadzenie zakładu i stał się ostatnim przedstawicielem rodu bezpośrednio związanym z jego funkcjonowaniem.

Oskar Grunwald poślubił w 1909 roku Annę Raucką. Wspomnienia Anny, wykorzystane później przez Jadwigę Siniarską-Czaplicką, należą do najcenniejszych relacji dotyczących życia mieszkańców dawnej osady młynarskiej. Do dziś zachował się również dom Grunwaldów – jedyny budynek związany z ostatnim okresem funkcjonowania historycznego zespołu gospodarczego nad Omulwią. Oskar zmarł 12 listopada 1941 roku i został pochowany na cmentarzu w Zawadach. Zachowana wśród mieszkańców opowieść o jego samobójczej śmierci po wiadomości o klęsce pod Stalingradem pozostaje w sprzeczności z datą zgonu wyrytą na nagrobku.

Pochodzenie rodziny

Nie zachowały się źródła pozwalające jednoznacznie ustalić wzajemne pokrewieństwo wszystkich Grunwaldów pojawiających się w dziejach Brodowych Łąk. Na związki rodziny z ludnością pochodzenia pruskiego wskazują metryka Marianny z Nawiad, niemieckie formy nazwiska oraz imiona występujące w późniejszych pokoleniach. Podobne pochodzenie mieli również niektórzy przedstawiciele rodziny Stienssów. Nie można wykluczyć, że oba rody należały do tego samego ponadlokalnego środowiska specjalistów zatrudnianych w zakładach wykorzystujących energię wodną.

Spośród wszystkich rodzin związanych z rządową osadą młynarską Grunwaldowie pozostawili po sobie najwięcej uchwytnych śladów. Zachowane księgi metrykalne, dokumenty urzędowe, księgi adresowe, relacje wspomnieniowe oraz pamięć mieszkańców pozwalają prześledzić ich obecność w Brodowych Łąkach przez ponad sto lat – od pierwszych wzmianek z początku XIX wieku aż po schyłek funkcjonowania osady młynarskiej.

Rodzina Grunwaldów (linia z początku XIX wieku)

? GRUNWALD

│

├── Marianna Grunwald

│   (Grątwalt)

│   ur. ok. 1772

│   poch. z Prus (par. Nawiady / Aweyden)

│

│   I mąż:

│   Michał Snitka

│   luźnik w Brodowych Łąkach

│   † 1814

│   │

│   └── Elżbieta Snitka

│       × 1813

│       Jakub Kosakowski

│       majster kunsztu garbarskiego

│       z Chorzel

│

│   II mąż:

│   × 1814

│   Jan Lorek

│   wdowiec ze wsi Surowe

│

└── Jan Grunwald (Grontwalt)

    ur. ok. 1780

    gospodarz w Chorzelach

Pokrewieństwo Jana i Marianny Grunwaldów – nieustalone.

Rodzina Grunwaldów (linia związana z osadą młynarską)

? GRUNWALD

│

├── Michał Grunwald

│   (Grątwalt)

│   ur. ok. 1765

│   gospodarz

│   dom nr 11

│   rządowa osada młynarska

│   ×

│   Elżbieta z Frydrychów

│   │

│   └── Elżbieta

│       ur. 1815

│       zm. 1815

│

├── Karol Grunwald

│   ur. ok. 1836

│   zm. 1886

│   związany z majątkiem

│   Brodowe Łąki

│   ×

│   Rozalia Abramczyk

│   │

│   └── Bolesław

│       ur. 1880

│

└── Rudolf Gottlieb Grünwald

    dzierżawca / zarządca

    młyna i papierni

    ×

    Ernestyna Natalia

    Miszel (Misztel)

    │

    ├── Apolonia Melania

    │   × Józef Marian

    │     Białowiejski

    │

    └── Oskar Grunwald

        ur. 1875

        zm. 1941

        × 1909

        Anna Raucka (ur. 28 II 1887, Grajewo; zm. 3 V 1961)

        │

        ├── Alina (1910–1910)

        ├── Halina Jadwiga (ok. 1911–1973)

        │   × Józef Majewski (ślub 1928)

        ├── Reginald Jan Rudolf (ur. 1912)

        ├── Teofil Henryk (1913–1913)

        ├── Eugeniusz Oskar; bliźnięta (1916–1918)

        ├── Jerzy Wilhelm; bliźnięta (1916–1918)

        └── Eugenia Apolonia; zmarła w szpitalu w Ostrołęce w wieku 23 lat (1918–1941)

            × Józef Olender (ślub 1938)

Powiązania Grunwaldów ze Stienssami (potwierdzone i hipotetyczne)

? Grunwald

│

└── ?

    │

    └── Michał Grunwald

        │

        ├── I małżeństwo

        │    (nieznane)

        │

        └── II małżeństwo

             × Ludwika Stienss

               wdowa po Michale Grunwaldzie

               poch. z Chudka

             │

             └── 1851

                 × Fryderyk Ludwik Stienss

                   papiernik

                   ur. ok. 1819

                   Konradswald (Prusy)

                   syn Jana Krzysztofa

                   i Ewy z Kaszubowskich (?)

Karol Stienss

właściciel papierni

w Brodowych Łąkach

(świadek ślubu 1851)

│

└── ?

    │

    └── prawdopodobnie:

        Karol Stienss

        ur. 1825

        syn Krzysztofa i Ewy

        Stienssów z Radomna

        (nieudowodnione)

? Grunwald

│

└── ?

    │

    └── Rudolf Gottlieb Grünwald

        │

        └── Oskar Grunwald