SPIS TREŚCI
Brodowe Łąki zajmują szczególne miejsce w badaniach nad tradycyjną kulturą Kurpi przede wszystkim dzięki zachowanemu zwyczajowi składania woskowych ofiar wotywnych podczas odpustu Przemienienia Pańskiego. W przeciwieństwie do wielu elementów kultury kurpiowskiej, znanych z opisów odnoszących się ogólnie do Puszczy Zielonej, zwyczaj ten został bezpośrednio udokumentowany właśnie w Brodowych Łąkach.
Najważniejsze badania nad miejscową obrzędowością prowadził pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku etnograf Jacek Olędzki. Ich wyniki przedstawił w artykule Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, opublikowanym w 1960 roku w „Polskiej Sztuce Ludowej”. Artykuł ten stanowi podstawowe opracowanie etnograficzne miejscowego zwyczaju.
Obrzęd ten Olędzki zarejestrował również w filmie Ofiara z 1958 roku. Film przedstawia uroczystości odpustowe i procesyjne obchodzenie ołtarza w kościele w Brodowych Łąkach z woskowymi figurkami niesionymi w określonych intencjach. Był to jeden z pierwszych filmów etnograficznych Olędzkiego i należy do wczesnego, kurpiowskiego okresu jego pracy badawczej.
Do materiałów zebranych w Brodowych Łąkach badacz powrócił w książce Sztuka Kurpiów, wydanej w 1970 roku. Publikacja zawiera bezpośrednio oznaczoną dokumentację fotograficzną ze wsi. W spisie rycin wymieniono cztery przedstawienia odnoszące się do Brodowych Łąk:
ryc. 14 — „Kram na odpuście Przemienienia Pańskiego w Brodowych Łąkach”;
ryc. 33 — „Wotum woskowe — cielę; kościół w Brodowych Łąkach”;
ryc. 37 — „Dziewczęta z wotami symbolizującymi czystość panieńską, Brodowe Łąki”;
ryc. 42 — „Przy straganie z wotami w Brodowych Łąkach”.
Dokumentacja zamieszczona w Sztuce Kurpiów uzupełnia artykuł z 1960 roku i film Ofiara. Pokazuje zarówno same przedmioty wotywne, jak i ich funkcjonowanie podczas odpustu: miejsce udostępniania wotów oraz uczestników obrzędu. Szczególne znaczenie ma fotografia dziewcząt z wotami symbolizującymi czystość panieńską, ponieważ dokumentuje jeden z mniej znanych rodzajów miejscowych intencji wotywnych. Badania Olędzkiego tworzą dzięki temu wyjątkowo pełną dokumentację obrzędu w Brodowych Łąkach, obejmującą opis etnograficzny, zapis filmowy i materiał fotograficzny.
W latach pięćdziesiątych XX wieku Olędzki stwierdził, że zwyczaj składania woskowych wotów przetrwał już tylko w nielicznych miejscach. W Brodowych Łąkach był związany z odpustem obchodzonym 6 sierpnia, w święto Przemienienia Pańskiego. Uroczystość przyciągała wiernych także spoza miejscowej parafii. Jej ważnym elementem były praktyki wotywne o charakterze proszalnym i dziękczynnym.
W przygotowaniu obrzędu uczestniczyli brastewni — świeccy pomocnicy kościelni. Zajmowali się między innymi przygotowaniem świec i woskowych figur. Wota lepiono ręcznie. Wykorzystywano wosk, stare lub uszkodzone figurki oraz niedopałki świec. Surowiec zmiękczano w gorącej wodzie, a następnie wygniatano do uzyskania plastycznej masy, z której ręcznie formowano poszczególne przedstawienia.
Najliczniejszą grupę stanowiły figurki zwierząt gospodarskich: koni, bydła i drobiu, rzadziej innych zwierząt związanych z gospodarstwem. Szczególnie często pojawiał się koń, co Olędzki wiązał z jego podstawowym znaczeniem w gospodarce wiejskiej. Wota zwierzęce niesiono w intencji zdrowia inwentarza, płodności i pomyślnego przychówku. W Sztuce Kurpiów bezpośrednio udokumentowano woskową figurkę cielęcia z kościoła w Brodowych Łąkach — ryc. 33.
Istniały również wota związane ze zdrowiem i życiem człowieka. Przybierały postać części ciała, między innymi oczu, kończyn i innych organów, odpowiadających dolegliwościom osoby składającej ofiarę. Figurki przedstawiające ludzi lub dzieci wiązano z prośbami dotyczącymi zdrowia i potomstwa.
Osobną grupę stanowiły koliste wota niesione przez młode kobiety. Olędzki wiązał je z intencją zachowania czystości panieńskiej do czasu małżeństwa. Praktykę tę bezpośrednio dokumentuje ryc. 37 w Sztuce Kurpiów, podpisana „Dziewczęta z wotami symbolizującymi czystość panieńską, Brodowe Łąki”.
Przed nabożeństwem wierni otrzymywali świecę i odpowiednią figurkę, składając datek. Wotum nie stawało się ich własnością. Po zakończeniu obrzędu zwracano je i mogło zostać ponownie wykorzystane. Uczestnicy zapalali świece, wchodzili do prezbiterium i tworzyli powoli przesuwający się korowód. Z wotami i świecami przechodzili za ołtarzem z obrazem Przemienienia Pańskiego, a następnie klękali i modlili się w konkretnej intencji. Taki przebieg uroczystości utrwalił Olędzki w filmie Ofiara. Odpustowy kontekst obrzędu dokumentują także ryc. 14 i 42 w Sztuce Kurpiów, przedstawiające kram podczas odpustu oraz stragan z wotami.
W późniejszych pracach Olędzki rozwijał badania nad religijnością i sposobem postrzegania sacrum w kulturze wiejskiej. Posługiwał się pojęciem „świadomości mirakularnej”, odnoszącym się do przekonania o realnej możliwości bezpośredniej ingerencji sił nadprzyrodzonych w życie człowieka. Jego późniejsze rozważania pozwalają umieścić materiał z Brodowych Łąk w szerszym nurcie badań nad religijnością ludową, choć samo pojęcie zostało rozwinięte już po pierwszych badaniach nad miejscowymi wotami.
Obrzęd w Brodowych Łąkach nie zanikł wraz z pokoleniem opisanym przez Olędzkiego. Procesyjne obchodzenie ołtarza ze świecami i woskowymi wotami jest nadal praktykowane podczas odpustu Przemienienia Pańskiego. W 2021 roku powstał film Ofiara wotywna. O potrzebie cudu w Brodowych Łąkach Małgorzaty Jaszczołt i Mariusza Raniszewskiego, nawiązujący do wcześniejszej dokumentacji Olędzkiego.
Brodowe Łąki pojawiają się również bezpośrednio w dokumentacji tradycyjnej pieśni kurpiowskiej. Ksiądz Władysław Skierkowski, autor Puszczy Kurpiowskiej w pieśni, zbierał materiał także od mieszkanek Brodowych Łąk. W wykazach informatorów wymieniono Stanisławę Orzeł, lat 18, Mariannę Pienkos, lat 25, Irenę Sarnecką, lat 30, oraz Teofilę Zbrzeźniak, lat 18. Pozwala to jednoznacznie wiązać część zebranego przez niego materiału z samą wsią, a nie jedynie ogólnie z Kurpiami.
Z Brodowymi Łąkami związany był również Aleksander Jurczak, urodzony we wsi w 1885 roku, syn Walentego i Ewy z Ambroziaków. W 1906 roku był już organistą w pobliskich Zarębach. W okresie międzywojennym, pracując jako organista i chórmistrz, zapisywał nutowo pieśni śpiewane przez swoją żonę Stanisławę z Maluchników. Droga tego repertuaru prowadziła — jak określono we współczesnym opracowaniu zbioru — przez Zaręby, Brodowe Łąki, Wierzchowiznę i Cupel. Nie można więc wszystkich zapisów Jurczaka przypisać Brodowym Łąkom, jednak wieś należy do wyraźnie wskazanych miejsc związanych z pochodzeniem utrwalonego repertuaru.
Zachowany zeszyt Aleksandra Jurczaka jest cennym przykładem dokumentacji muzyki tradycyjnej dokonanej nie przez przyjezdnego etnografa, lecz przez człowieka wywodzącego się z Brodowych Łąk i posiadającego przygotowanie muzyczne. Materiał został po latach odczytany i opracowany przez jego wnuczkę, śpiewaczkę Iwonę Biernacką.
O żywotności miejscowego śpiewu świadczy także udział Władysławy Jurczak z Brodowych Łąk w zespole ludowym działającym od końca lat dwudziestych XX wieku w sąsiednich Zawadach. W 1936 roku zespół wystąpił podczas dożynek ogólnopolskich w Spale. Władysława Jurczak należała do jego śpiewaczek i tancerek.
W zakresie kultury materialnej źródła bezpośrednio odnoszące się do Brodowych Łąk są znacznie skromniejsze. Nie ma podstaw, aby wszystkie cechy tradycyjnego budownictwa Puszczy Zielonej automatycznie przypisywać miejscowej zabudowie.
Najważniejszym zachowanym obiektem drewnianym wsi pozostaje kościół św. Michała Archanioła. Jego znaczenie dla miejscowej kultury wykracza poza samą architekturę. Wnętrze świątyni jest bezpośrednio związane z przebiegiem obrzędu wotywnego, przede wszystkim z przechodzeniem wiernych za ołtarzem podczas odpustu Przemienienia Pańskiego. Kościół stanowi zatem nie tylko zabytek budownictwa drewnianego, ale również przestrzeń zachowanej praktyki obrzędowej.
O dawnej zabudowie drewnianej Brodowych Łąk świadczy również fotografia chałupy z drugiej połowy XIX wieku, opublikowana przez Agnieszkę Starzyk w opracowaniu dotyczącym przemian krajobrazu osadniczego Kurpi. W chwili wykonania zdjęcia budynek znajdował się już w stanie ruiny. Publikacja Starzyk dotyczy przemian krajobrazu osadniczego Kurpi, a wykorzystany w niej materiał fotograficzny został wykonany przez samą autorkę.
Zachowane źródła pokazują, że najpełniej udokumentowanym elementem tradycyjnej kultury Brodowych Łąk jest religijność obrzędowa skupiona wokół odpustu Przemienienia Pańskiego i woskowych ofiar wotywnych. W tym przypadku dysponujemy wyjątkowo bogatym zespołem materiałów: artykułem etnograficznym Jacka Olędzkiego z 1960 roku, filmem Ofiara z 1958 roku oraz dokumentacją fotograficzną zamieszczoną w Sztuce Kurpiów — ryc. 14, 33, 37 i 42.
Bezpośrednie źródła pozwalają również mówić o Brodowych Łąkach jako jednym z miejsc dokumentacji tradycyjnego śpiewu kurpiowskiego. Świadczą o tym nazwiska miejscowych śpiewaczek zapisane przez Władysława Skierkowskiego oraz działalność pochodzącego ze wsi Aleksandra Jurczaka.
Olędzki, Jacek. „Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka”. Polska Sztuka Ludowa, R. XIV, 1960, nr 1, s. 3–22. Podstawowe opracowanie etnograficzne miejscowego zwyczaju wotywnego.
Olędzki, Jacek. Ofiara. Film etnograficzny, 1958. Dokumentacja odpustu i obrzędu wotywnego w Brodowych Łąkach.
Olędzki, Jacek. Sztuka Kurpiów. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1970. Szczególnie ryc. 14, 33, 37 i 42, bezpośrednio dokumentujące Brodowe Łąki.
Olędzki, Jacek. „Świadomość mirakularna”. Polska Sztuka Ludowa, R. XLIII, 1989, nr 3, s. 147–157.
Hemka, Andrzej; Olędzki, Jacek. „Wrażliwość mirakularna”. Polska Sztuka Ludowa, R. XLIV, 1990, nr 1, s. 8–14.
Skierkowski, Władysław. Puszcza Kurpiowska w pieśni. Płock, 1928–1934.
Mazur-Hanaj, Remigiusz. „Kurpie – pieśni babci z zeszytu dziadka”, 2020. O zbiorze pieśni Aleksandra Jurczaka i drodze repertuaru związanej między innymi z Brodowymi Łąkami.
Kanał Iwony Biernackiej w YouTube [dostęp: 4 lipca 2026].
Starzyk, Agnieszka. „The Kurpie Region. Transformation of Settlement Landscape until Poland's Accession to the European Union”. MAZOVIA Regional Studies, Special Edition 2021, s. 31–48. DOI: 10.21858/msr.se.2021.02. Opracowanie zawiera fotografię chałupy z Brodowych Łąk z drugiej połowy XIX wieku, znajdującej się w stanie ruiny.
Jaszczołt, Małgorzata; Raniszewski, Mariusz. Ofiara wotywna. O potrzebie cudu w Brodowych Łąkach. Film dokumentalny, 2021.
KONTAKT
Jeśli posiadają Państwo fotografie, dokumenty, wspomnienia lub inne materiały dotyczące historii Brodowych Łąk i ich mieszkańców, albo chcieliby przekazać uwagi do książki, będę wdzięczny za kontakt.
✉ brodowe@proton.me
Interaktywne opracowanie materiałów źródłowych dotyczących historii Brodowych Łąk. Notebook umożliwia przeszukiwanie zgromadzonych materiałów oraz zadawanie pytań dotyczących dziejów miejscowości.
Usługa jest obecnie dostępna w wersji testowej i będzie sukcesywnie rozwijana.
Przy analizie i porządkowaniu materiałów źródłowych oraz przygotowaniu części ilustracji wykorzystano narzędzia sztucznej inteligencji. Wszystkie ustalenia badawcze, interpretacje, dobór źródeł oraz ostateczna redakcja opracowania pozostają odpowiedzialnością autora.
© 2026 Bartosz Jurczak