OMULEW

Dolina Omulwi przez kilka stuleci stanowiła obszar intensywnej działalności gospodarczej związanej z wodą, lasami i występującą na podmokłych terenach rudą darniową. Powstawały tu kuźnice i dymarki, młyny zbożowe, tartaki, papiernie, folusze i olejarnie, a na początku XX wieku także elektrownia wodna. Nie wszystkie zakłady stały bezpośrednio nad głównym nurtem. Część znajdowała się przy dopływach albo w jego szerszej dolinie, jednak należała do tego samego systemu gospodarczego: rudę i drewno pozyskiwano na rozległym obszarze, przewożono do zakładów, a Omulew i jej dopływy dostarczały energii oraz umożliwiały transport ciężkich surowców.

Najstarszą gałęzią tej gospodarki było hutnictwo żelaza darniowego. Do jego produkcji potrzebne były ruda, duże ilości drewna przerabianego na węgiel drzewny oraz woda. W zakładach wyposażonych w odpowiednie urządzenia koła wodne mogły napędzać miechy i młoty kuźnicze. Z tego względu kuźnice lokowano przy rzekach lub w ich sąsiedztwie, natomiast miejsca pozyskiwania rudy i drewna mogły znajdować się znacznie dalej. Powstawał w ten sposób system obejmujący kopalnie rudy darniowej, lasy, kuźnice, drogi oraz urządzenia hydrotechniczne.

Ślady tej działalności pojawiają się już w górnej części dorzecza Omulwi. W Kocie historyczna nazwa osady – Omulefofen, czyli „Omulewski Piec” – wskazuje na jej hutniczą przeszłość. Później funkcjonował tam niewielki młyn, a pod współczesnym mostem zachował się kamienisty próg będący śladem dawnego spiętrzenia. W pobliskiej Małdze produkcja żelaza z rudy darniowej utrzymała się aż do drugiej połowy XIX wieku. Z tamtejszym ośrodkiem hutniczym związane było również Przeganisko, określane jako Małdzki lub Rudowski Młyn. Powstały w XVIII wieku zakład wykorzystywał korzystny naturalny spadek Omulwi.

W Dębowcu działał natomiast Omulewski Młyn (Omulefmühle), nazywany również Przysowym. W 1742 roku młynarz Goroncy otrzymał przywilej na prowadzenie tartaku. Od 1752 roku młynem i tartakiem zarządzała rodzina Paulinich, która utrzymała zakład do 1945 roku. Pozostałości dawnego jazu są jednym z zachowanych śladów urządzeń służących do wykorzystania energii Omulwi.

Największym ośrodkiem przemysłowym górnej Omulwi stał się Wielbark. Jego zaplecze obejmowało również dorzecze Sawicy, jednego z ważniejszych dopływów Omulwi. Tradycje hutnicze tego obszaru wiązały się z zakładami w Wielbarku, Małdze, Kucborku, Koniuszynie i Rudce. W Kucborku kuźnica istniała już w XIV wieku. Później powstała tam papiernia, która wykorzystywała energię Sawicy do napędu urządzeń rozdrabniających szmaty lniane i konopne na masę papierniczą. Założona w XVIII wieku, na początku XIX stulecia należała do większych papierni Prus Wschodnich; działalność zakończyła około połowy XIX wieku, gdy tradycyjny papier czerpany zaczął przegrywać z produkcją maszynową.

Sam Wielbark pokazuje, jak długo i na jak różne sposoby można było wykorzystywać energię jednej rzeki. W XIX wieku miejscowy kompleks obejmował młyn zbożowy, olejarnię i tartak. Po 1890 roku Josef Rischewski i Josef Böhm zastąpili tradycyjne koła wodne turbinami systemu Janvala. W 1895 roku uruchomiono przy młynie folusz, a w 1903 roku elektrownię wodną dostarczającą energię elektryczną do wielbarskich domów. Był to najbardziej zaawansowany technologicznie etap bezpośredniego wykorzystania energii Omulwi.

Dalej na południe Omulew wpływała na teren Puszczy Zielonej. Tutaj sieć osadnicza była bardziej rozproszona, a znaczną część doliny zajmowały lasy, łąki i pastwiska. W Kwiatkowie, Surowem i Nowej Wsi Zarębskiej znaczenie rzeki miało przede wszystkim charakter rolniczy: nadrzeczne łąki dostarczały siana i pastwisk, a okresowe wylewy wpływały na użytkowanie doliny. W Głuchu, Wesołowie i Wesołówku gospodarka związana z wodą również miała charakter lokalny. W Wesołowie ślady dawnych progów rzecznych mogą wskazywać na funkcjonowanie niewielkich urządzeń wykorzystujących wodę, jednak ich przeznaczenia nie można obecnie określić z pewnością. Z okolicą związane były także uprawa i obróbka lnu i konopi.

Znacznie większe znaczenie miało hutnictwo rozwijające się w puszczańskiej części doliny. Jednym z najstarszych udokumentowanych ośrodków był Czarnotrzew, związany z przywilejem królowej Anny Jagiellonki z 15 maja 1596 roku dla Stanisława Wołosza na kopanie rudy żelaznej. W 1603 roku Zygmunt III Waza zezwolił braciom Adamowi i Wojciechowi Wołoszom na budowę kuźnicy nad Omulwią w Oborczyskach. Kolejny przywilej z 1614 roku dotyczył karczowania puszczy na potrzeby pozyskiwania rudy, a dekret komisarski z 1616 roku odnotował 14 000 złotych polskich nakładów poniesionych przez Wołoszów na urządzenie zakładu. Ruda Oborczyska należała do ważniejszych ośrodków hutniczych starostwa przasnyskiego i funkcjonowała do przełomu XVIII i XIX wieku.

Z tym samym zapleczem gospodarczym związane były inne puszczańskie kuźnice i miejsca wydobywania rudy. W Olszówce działalność kuźniczą regulował przywilej Władysława IV z 10 stycznia 1639 roku dla Szczęsnego Wołosza. W Lelisie zakład powstał na mocy przywileju starosty ostrołęckiego Stanisława Duczymińskiego z 10 maja 1649 roku dla rudników Macieja Chyły i Jana Holejczyka. Został zamknięty w 1789 roku, ponieważ jego działalność prowadziła do nadmiernego zużycia okolicznych lasów przeznaczanych na produkcję węgla drzewnego. Miejsca te nie musiały znajdować się bezpośrednio nad głównym nurtem Omulwi, ale należy je rozpatrywać jako część szerszego puszczańskiego systemu pozyskiwania i przetwarzania rudy, drewna i węgla drzewnego.

Szczególne miejsce zajmowały Brodowe Łąki. Najstarsze zachowane bezpośrednie potwierdzenie istnienia tamtejszej królewskiej kuźnicy pochodzi z 23 marca 1641 roku. Władysław IV zezwolił wówczas Stanisławowi Duczymińskiemu na odstąpienie Janowi Kurowskiemu dożywotniego prawa do „kuźnicy zwanej Brodowa Łąka” wraz z należącymi do niej gruntami. Zakład korzystał z miejscowej rudy darniowej i energii Omulwi, co wymagało urządzeń służących do spiętrzania i kierowania wody. Kuźnica funkcjonowała do około 1801 roku. Po przejęciu tych ziem przez Prusy miejscową rudę zaczęto kierować do zakładu w Wądołku. O skali wcześniejszej działalności hutniczej świadczyły rozległe pozostałości żużla: jeszcze w 1935 roku kilkaset metrów sześciennych materiału z dawnych hałd i grobli pokuźniczych sprzedano firmie z Poznania i wywieziono na stację Jastrząbka.

Likwidacja kuźnicy nie oznaczała końca gospodarczego wykorzystania Omulwi w Brodowych Łąkach. Istniejące spiętrzenia, kanały i inne elementy infrastruktury hydrotechnicznej mogły zostać przystosowane do nowych funkcji. Pruska mapa z 1803 roku pokazuje już młyn zbożowy (Mahl Mühle). W aktach metrykalnych z lat 1808–1815 jako miejscowi młynarze występują Wojciech i Wawrzyniec Brodzikowie, a w połowie XIX wieku Augustyn Zalewski. Rządowy młyn należący do Ekonomii Przasnysz oddawano w dzierżawę w drodze licytacji między innymi w 1833, 1838 i 1839 roku. Na przełomie XIX i XX wieku zarządzał nim Rudolf Gottlieb Grünwald, a następnie jego syn Oskar Grunwald. Po zniszczeniach wojennych w 1924 roku poszukiwano wspólnika dysponującego kapitałem 10–15 tys. zł na jego odbudowę. Oprócz tego w Brodowych Łąkach funkcjonował młyn Wilgi.

Około 1840 roku w rządowej osadzie młynarskiej powstała również papiernia. Z tego okresu pochodzą najstarsze znane filigrany z nazwą BRODOWE ŁĄKI, motywami sosenki i lilii oraz inicjałami K.S. i J.S. W 1852 roku papiernię wraz z młynem odnotowano w oficjalnych statystykach. W latach 1854–1871 kierowali nią papiernicy z rodziny Sztinsów (Stienss, Sztyns) – Ludwik i Adolf. W 1872 roku zakład należący do Karola Szetynga zatrudniał pięciu robotników i produkował 5260 ryz papieru rocznie. Na przełomie XIX i XX wieku papiernia była związana z młynem Grunwaldów. Spłonęła w 1915 roku, a późniejsze plany odbudowy ostatecznie przekreśliła II wojna światowa.

W Brodowych Łąkach działał ponadto tartak napędzany kołem wodnym, wzmiankowany regularnie od 1880 roku. Miejscowość była jednocześnie związana ze spławem drewna. Na mapie z 1793 roku oznaczono nadrzeczną strefę „Spław Trzęsawica”, prawdopodobnie służącą do gromadzenia i przygotowywania drewna do transportu wodnego, oraz „Pisarza z komory”. W 1884 roku wystawiono tu na licytację 800 sztuk obrobionego drewna budulcowego przygotowanego do spławu. Mieszkańcy uczestniczyli również w dalekim transporcie drewna: akt zgonu z 1808 roku wspomina Marcina z Brodowych Łąk, oryla wracającego z Gdańska, który zmarł w drodze pod Ciechanowem.

Spław był jednym z najważniejszych sposobów gospodarczego wykorzystania samej rzeki. Drewno pozyskiwane w Puszczy Zielonej transportowano Omulwią do Narwi, a następnie dalej systemem rzecznym. Śladem tej działalności jest między innymi nazwa Binduga. Bindugami określano nadrzeczne place, na których gromadzono i przygotowywano pnie do spławu. Omulew była zatem nie tylko źródłem energii, lecz również drogą łączącą puszczańskie lasy z Narwią i Wisłą.

Niżej od Brodowych Łąk znajdowały się kolejne urządzenia wodne. W Zawadach Ambroziak rozpoczął budowę młyna, której nie ukończył. W Kopaczyskach młyn rodziny Mrozów funkcjonował jeszcze w drugiej połowie XX wieku.

W rejonie Chudka i Czarnotrzewia powstało kolejne skupisko zakładów związanych z wodą. W Chudku działały papiernia i osada młynarska; jeszcze w 1860 roku tamtejszy zakład, obok Brodowych Łąk, należał do dwóch ostatnich czynnych papierni w guberni płockiej i produkował papier pakowy oraz bibułę. W Czarnotrzewiu tradycje gospodarcze związane z rudą sięgały XVI wieku, a później rozwinęło się młynarstwo. Zachowany młyn wodny z 1923 roku należał do późnych przykładów wykorzystania Omulwi. Przy młynie funkcjonowała również stolarnia pana Grzyba napędzana kołem wodnym. W korycie rzeki zachowały się pozostałości dawnych urządzeń hydrotechnicznych i pali.

Dalej Omulew płynęła w kierunku Wyszla i Przystani. W Wyszlu funkcjonowała dymarka, zlikwidowana przez administrację pruską w 1801 roku; z miejscowością związane były również młyn mączny i koło foluszowe. Przystań należała natomiast do najtrwalszych ośrodków hutniczych dolnej Omulwi. Kuźnica i młyn wodny istniały tam już w XVI wieku. Jeszcze w 1826 roku do miejscowej dymarki dostarczano rudę kupowaną od Urzędu Leśnego Przasnysz, pozyskiwaną między innymi z łąk pod Grabówkiem i Wyszlem. W 1831 roku właściciel majątku próbował utrzymać zakład, jednak brak kapitału i węgla doprowadził ostatecznie do jego upadku; dymarka pozostawała czynna do 1840 roku. Ten przykład szczególnie dobrze pokazuje, że gospodarki związanej z Omulwią nie należy ograniczać do budynków stojących bezpośrednio przy rzece: surowiec pozyskiwano na okolicznych podmokłych terenach, a następnie dostarczano do zakładu wykorzystującego miejscowe zaplecze gospodarcze.

Tradycja młynarska Przystani przetrwała znacznie dłużej. W 1944 roku powstał tam drewniany młyn wodny, jeden z późnych przykładów bezpośredniego wykorzystania energii Omulwi. W XX wieku przy majątku działał również tartak parowy. W tym przypadku podstawowym źródłem napędu nie było już koło wodne, lecz lokomobila. Pokazuje to stopniowe uniezależnianie przemysłu od energii nurtu przy zachowaniu lokalizacji związanej z wcześniejszym systemem gospodarczym doliny.

Ślady młynarstwa zachowały się również w Białobrzegu Dalszym, gdzie widoczne są pozostałości dawnego spiętrzenia, oraz w rejonie Kruków, gdzie funkcjonowały kolejne młyny. Im bliżej ujścia Omulwi, tym większego znaczenia nabierał transport drewna w kierunku Narwi i Ostrołęki.

Szczególnie ważny był rejon samego ujścia. Młyn wodny funkcjonował tam co najmniej od drugiej połowy XIV wieku, a jego powstanie wiązane jest z nadaniem księcia mazowieckiego Siemowita III. Lustracja z 1565 roku opisuje duży zakład wyposażony w pięć kół wodnych: cztery mączne i jedno foluszowe. Mielono w nim również słód. Był to jeden z najstarszych i największych znanych zakładów wykorzystujących energię Omulwi.

Z dolnym odcinkiem rzeki wiąże się również historyczna nazwa Omulew. Przywilej Zygmunta III Wazy z 18 lutego 1615 roku zezwalał Kacprowi Wesslowi i Jadwidze z Grądów Iłowskiej na kopanie rudy żelaznej w Omulwi, należącej wówczas do starostwa różańskiego. Dokładne położenie wymienionej w źródle osady lub obszaru rudniczego nie zostało dotychczas jednoznacznie ustalone, dlatego nie należy przedstawiać jego identyfikacji jako pewnej. 

Nazwa Omulew pojawia się ponownie w dokumentach dotyczących przemysłu drzewnego w pobliżu Ostrołęki. W 1913 roku zatwierdzono projekt tartaku w posiadłości Omulew u ujścia rzeki, związanej z rodziną Wojciechowskich. Zakład wykorzystywał już napęd parowy – lokomobilę – a więc nie był bezpośrednio uzależniony od energii nurtu. Według materiałów zestawionych w opracowaniu tartak powstał około 1907 roku, został zniszczony podczas I wojny światowej, następnie odbudowany i zajmował się między innymi produkcją drewnianych domów składanych. 

Historia zakładów doliny Omulwi nie jest więc historią samych młynów. Tworzyły one system, którego charakter zmieniał się wraz z technologią i zapotrzebowaniem na surowce. Najpierw ważną rolę odgrywały ruda darniowa, kuźnice i dymarki. Gdy hutnictwo zanikało, istniejące jazy, groble, młynówki i kanały mogły służyć młynom zbożowym, tartakom, foluszom i papierniom. Pod koniec XIX wieku tradycyjne koła wodne zaczęły ustępować turbinom, a w Wielbarku energia Omulwi została wykorzystana do produkcji elektryczności.

Jednocześnie rzeka pozostawała drogą transportową. Łączyła lasy południowych Mazur i Puszczy Zielonej z Narwią, a przez nią z dalszym systemem rzecznym. Rozwój napędu parowego, a później elektrycznego stopniowo uniezależniał zakłady od poziomu wody i siły nurtu. Wojny, pożary oraz przemiany gospodarcze doprowadziły do zaniku większości dawnej infrastruktury. Pozostały pojedyncze młyny, fragmenty jazów, kamienne progi, pale w korycie, dawne młynówki i nazwy miejscowości.

W ten sposób dolinę Omulwi można traktować jako jeden historyczny system gospodarczy, a nie tylko ciąg niezależnych zakładów stojących nad rzeką. Jego podstawą były trzy wzajemnie powiązane elementy: zasoby doliny i otaczających ją puszcz, energia Omulwi i jej dopływów oraz możliwość transportowania rzeką drewna i innych ciężkich materiałów. W różnych okresach ten sam system służył hutnictwu, młynarstwu, papiernictwu, obróbce drewna i sukna, a ostatecznie również produkcji energii elektrycznej. Przez kilka stuleci Omulew była zatem zarówno źródłem energii, jak i osią gospodarczą łączącą południowe Mazury z Puszczą Zieloną i dalej – przez Narew i Wisłę – z Gdańskiem.

Wielbark, położony w rejonie ujścia Sawicy do Omulwi, stanowi najbogatszy w historyczną zabudowę punkt na mazurskim odcinku szlaku Omulwi. Rozwój miejscowości i jej miejski charakter ugruntowało nadanie praw miejskich w 1723 roku, za panowania króla Prus Fryderyka Wilhelma I. Do dziś zachowały się tu cenne świadectwa XIX-wiecznej architektury i przemysłu. Na początku 1807 roku, podczas kampanii zimowej, w Wielbarku kwaterował Napoleon Bonaparte, który przebywał tu od 21 stycznia do 2 lutego.

Szczególną wartość historyczną ma dawny kościół ewangelicki, wzniesiony w latach 1825–1827. Projekt świątyni powstał w berlińskim środowisku Karla Friedricha Schinkla i został opracowany według jego wskazówek. Budowla należy do charakterystycznych przykładów pruskiej architektury sakralnej pierwszej połowy XIX wieku. Z kolei nurt XIX-wiecznej architektury ceglanej reprezentują neogotycki kościół katolicki pw. św. Jana Nepomucena, zbudowany w latach 1879–1880, oraz stojąca przy nim kapliczka z 1885 roku.

Istotnym elementem gospodarczej historii Wielbarka była infrastruktura hydrotechniczna wykorzystująca energię Omulwi. Młyn nad rzeką istniał już w średniowieczu, a w XIX wieku miejscowy kompleks został rozbudowany m.in. o olejarnię i tartak. Zakłady korzystały zarówno z energii rzeki, jak i zasobów okolicznych lasów, stając się ważnym elementem lokalnej gospodarki. Ich szczegółowe dzieje oraz archiwalne fotografie można prześledzić m.in. w cyklu artykułów publikowanych na portalu „Kurek Mazurski”.

Świadectwem burzliwej historii miejscowości są również zachowane cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej. Spoczywają na nich żołnierze armii niemieckiej i rosyjskiej, polegli w walkach lub zmarli z odniesionych ran, m.in. w miejscowym lazarecie urządzonym w kościele ewangelickim. Jeden z takich cmentarzy znajduje się w lesie, kilkadziesiąt metrów od szosy prowadzącej z Wielbarka w kierunku Jedwabna.

Źródła:

Z historii wielbarskiego młyna – cz. 1, „Kurek Mazurski”

Brodowe Łąki powstały na początku XVII wieku nad rzeką Omulwią jako jednodworcza osada przemysłowa. Początkowo funkcjonowała tu królewska kuźnica żelaza (wzmiankowana w 1641 r.), przetwarzająca lokalną rudę darniową. W styczniu 1708 r. miejscowi Kurpie zaatakowali stacjonujące wojska szwedzkie, co utrwaliło się w tradycji jako próba zamachu na Karola XII. Zmiany gospodarcze nastąpiły ok. 1801 r., gdy administracja pruska zlikwidowała dymarkę. Zachowaną infrastrukturę hydrotechniczną przekształcono w rządową osadę młynarską, do której z czasem dołączono tartak i papiernię, wytwarzającą od ok. 1840 r. papier czerpany z własnymi znakami wodnymi. Pod koniec XIX wieku wieś stała się aktywnym ośrodkiem pracy organicznej, a miejscowa społeczność w 1884 r. w zaledwie pół roku samodzielnie odbudowała zrujnowany kościół. Historyczna zabudowa przemysłowa osady uległa zniszczeniu w wyniku przejścia linii okopów w 1915 r. oraz ponownie podczas działań wojennych we wrześniu 1939 r. O dawnej skali produkcji hutniczej świadczył zalegający żużel pokuźniczy, który jeszcze w 1935 roku wywożono w celu wtórnego odzysku żelaza.

Zawady należą do starszych osad Puszczy Zielonej – powstały około 1690 roku, a w 1789 roku mieszkało tu 37 gospodarzy. Sama nazwa wsi wiązana jest z „zawadą”, czyli przeszkodą terenową lub zaporą.

Jednym z ciekawszych epizodów gospodarczych było wydobywanie w okolicy bursztynu, odnotowane już w 1811 roku i podejmowane jeszcze po II wojnie światowej. Wieś szybko się rozwijała: w 1827 roku liczyła 55 domów i 374 mieszkańców, a w 1921 roku – 563 mieszkańców. Podczas I wojny światowej Zawady zostały częściowo zniszczone. Śladem działań wojennych jest leśny cmentarz z tego okresu, którego sześcioletnią renowację zakończono w 2024 roku.

Zawady są ważnym ośrodkiem miejscowej tradycji: w 1930 roku nauczyciel Aleksander Kopeć założył tu zespół folklorystyczny, którego tradycje kontynuuje Kurpiowski Zespół „Pod Borem”.

Tuż obok Zawad leży Karaska, niewielka osada położona wśród lasów, łąk i bagien Puszczy Zielonej, nad Piasecznicą – dopływem Omulwi. Jej dzieje od początku były związane z próbami zagospodarowania podmokłych terenów. W 1806 roku władze pruskie nadały mennonicie Piotrowi Schultzowi 19 mórg lasu i 71 mórg bagien z prawem ich kolonizacji. Była to jedna z podejmowanych w tym okresie prób osuszania i gospodarczego wykorzystania rozległych mokradeł. Osada rozwijała się jednak powoli: w 1827 roku znajdowały się tu zaledwie dwa domostwa zamieszkane przez 13 osób, a w 1878 roku trzy domy i 26 mieszkańców.

Szczególną rolę w historii Karaski odgrywa otaczające ją bagno, kryjące zarówno pokłady torfu, jak i bursztynu. Lokalna nazwa Maniste przywoływała skojarzenia z oparami, mirażami i niepokojącą atmosferą tych trudno dostępnych mokradeł. Dawne bagno Karaska jest dziś uznawane za największe torfowisko wysokie na Mazowszu i jedno z największych tego typu torfowisk w Polsce. Jego znaczenie wynika nie tylko z rozmiarów, lecz także z zachowania charakterystycznego krajobrazu mokradeł, coraz rzadszego na terenach nizinnych.

W 2001 roku najcenniejszą część torfowiska objęto ochroną, tworząc rezerwat przyrody Torfowisko Karaska o powierzchni 402,69 ha. Chronione są tu torfowiska wysokie i przejściowe, bory i lasy bagienne, łąki oraz murawy. Występują tu charakterystyczne rośliny środowisk bagiennych, m.in. rosiczka okrągłolistna i turzyca strunowa. Stwierdzono również ponad sto gatunków ptaków, w tym żurawia, derkacza, bekasa, pustułkę i cietrzewia. Trudno dostępne mokradła stanowią ostoję łosi, jeleni i saren.

Historia Karaski pokazuje zarazem zmieniający się stosunek człowieka do bagien. Teren, który na początku XIX wieku próbowano osuszać i kolonizować, a później wykorzystywano gospodarczo ze względu na zasoby torfu, jest dziś w znacznej części chroniony jako cenny ekosystem. Nie oznacza to jednak całkowitego zaniku eksploatacji – z rezerwatem sąsiaduje kopalnia torfu, a wydobywany surowiec transportowano wąskotorową kolejką do zakładu znajdującego się na skraju Karaski.

Od 2018 roku rezerwat objęty jest ochroną czynną. Prowadzone działania obejmowały m.in. usuwanie brzóz, osik i wierzb wkraczających na otwarte torfowisko oraz kształtowanie stref sprzyjających zachowaniu siedlisk cietrzewia. Rezerwat wchodzi również w skład obszaru Natura 2000 „Bory bagienne i torfowiska Karaska”. Ze względu na wrażliwość środowiska nie został udostępniony do ruchu turystycznego.

Kopaczyska to niewielka wieś nad Omulwią. W połowie XIX wieku leżała przy trakcie prowadzącym z Ostrołęki do Chorzel. 15 czerwca 1849 roku Kopaczyska i sąsiedni Kierzek nawiedziło gwałtowne gradobicie, które – jak informowała prasa – „w jednej chwili” zniszczyło wszystkie zasiewy ozime i jare. W 1857 roku władze ogłosiły przetarg na budowę nowego mostu na rowie na gruntach wsi Kopaczyska. Inwestycja była częścią większego programu budowy i naprawy przepraw w Ekonomii Ostrołęka. Jesienią 1876 roku wieś dotknął z kolei duży pożar. Spłonęły trzy domy z zabudowaniami gospodarczymi oraz pięć stodół. Mieszkańcy stracili również zboże i nieubezpieczony dobytek, którego wartość oszacowano na 1850 rubli.

Szczególnie dramatycznym epizodem w dziejach Kopaczysk były walki podczas I wojny światowej. W nocy z 23 na 24 czerwca 1915 roku niemiecki 147. pułk piechoty zaatakował rosyjskie pozycje w rejonie wsi. Początkowo Niemcom udało się przełamać część rosyjskich umocnień, jednak kontrataki i ostrzał prowadzony m.in. zza Omulwi zmusiły ich do odwrotu. Straty niemieckie wyniosły 259 zabitych, rannych i zaginionych. 

Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku Kopaczyska liczyły 215 mieszkańców i 40 budynków mieszkalnych. Wieś należała wówczas do gminy Wach i parafii w Czarni. Dziś Kopaczyska pozostają niewielką miejscowością nad Omulwią, ale zachowane źródła przypominają o klęskach żywiołowych, dawnych szlakach komunikacyjnych i ciężkich walkach, które rozegrały się tu podczas I wojny światowej.

Źródła:
Warszawska Gazeta Policyjna, 1849, nr 259
Gazeta Rządowa Królestwa Polskiego, 1857, nr 126
Варшавская Полицейская Газета [Warszawska Gazeta Policyjna], 1876, nr 230
Pierwszy Powszechny Spis Ludności Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r.
Jacek Czaplicki, „Szturm na Kopaczyska. «Rosjanie zaczęli zalewać nas prawdziwym gradem żelaza»”, Moja Ostrołęka, 19 października 2019 r., na podstawie kronik 37. Dywizji Piechoty

Filigrany papierni w Chudku

Rekonstrukcje znaków wodnych używanych przez papiernię w Chudku.

[Na podstawie: Jadwiga Siniarska-Czaplicka, Znaki wodne papierni Mazowsza 1750–1850, Łódź 1960]

Czarnotrzew od stuleci był związany z Omulwią i wykorzystaniem zasobów jej doliny. Szczegółowy obraz wsi daje lustracja starostwa ostrołęckiego z 1789 roku. Odnotowano w niej, że Czarnotrzew leżał już nad „Nową Omulwią”, ponieważ dawne koryto, płynące bliżej wsi, zarosło i utraciło nurt. Osada znajdowała się „na samych błotach”, miała piaszczyste i bagniste pola, a w okolicznych lasach występowały przede wszystkim olszyna i drobna jedlina.

We wsi mieszkało wówczas 10 gospodarzy, posiadających łącznie sześć włók słabej jakości gruntów. Dotychczas odrabiali oni pańszczyznę na rzecz miejscowej kuźnicy. Jej działalność dobiegała jednak końca: z powodu braku odpowiednich lasów do wypalania węgla drzewnego oraz niedostatku rudy zakład miał produkować żelazo tylko do św. Marcina 1789 roku, a następnie zostać definitywnie zlikwidowany. Po zniesieniu kuźnicy gospodarze mieli zamiast pańszczyzny płacić po 36 zł rocznie od włóki, łącznie 216 zł, ponadto 50 zł z tytułu propinacji oraz 24 zł zamiast węgorzy, które wcześniej zwyczajowo oddawali do dworu. Lustracja pokazuje więc zarówno gospodarcze znaczenie kuźnicy, jak i silne uzależnienie miejscowej gospodarki od warunków naturalnych doliny Omulwi.

W XIX wieku wieś się rozwijała: w 1827 roku liczyła 23 domy i 143 mieszkańców, a w 1880 roku – 31 domów i 237 mieszkańców. Z czasem miejsce kuźnicy w gospodarczym wykorzystaniu Omulwi zajęło młynarstwo.

Ciekawy opis miejscowego młyna przynosi artykuł „Z wędrówek po wsi”, opublikowany w 1914 roku w czasopiśmie „Zorza”, nr 16. Jego autor przedstawia młyn wodny zbudowany nad Omulwią przez p. Grzyba, który sam wykonał jego drewniane części i urządzenia oraz wprowadzał własne rozwiązania techniczne. Aby zapobiec zimowemu obmarzaniu głównego koła, obudował je deskami i umieścił wewnątrz dwa żelazne piecyki. Mniejsze koło służyło do wyrobu kaszy z różnych gatunków zboża.

Właściciel urządził także stolarnię z piłą tarczową i taśmową, napędzanymi za pomocą transmisji połączonej z kołem młyńskim. Cięto nimi deski i mniejsze kłody „jak w tartaku”. W stolarni pracował przede wszystkim jego syn Ignacy, wykonujący m.in. ule ramowe do własnej pasieki. P. Grzyb zamierzał ponadto urządzić napędzaną wodą przędzalnię, w której miejscowe gospodynie mogłyby prząść len i wełnę. Artykuł ilustrują fotografie Adama Chętnika.

Pod adresem Czarnotrzew 1 zachował się drewniany młyn z 1923 roku, objęty ochroną konserwatorską.

Źródła:

• Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, lustracja starostwa ostrołęckiego z 1789 r.

• „Zorza”, 1914, nr 16, „Z wędrówek po wsi”, s. 244–245; fotografie Adama Chętnika

W Przystani warto zobaczyć zabytkowy dwór z 1928 roku, położony w sąsiedztwie Omulwi i otoczony parkiem. Obiekt wpisany jest do rejestru zabytków i obecnie mieści się w nim szkoła. Miejscowość ma również długie tradycje związane z wykorzystaniem energii wodnej. Dawny młyn wodny nie zachował się do naszych czasów, jednak jego wygląd i położenie dokumentuje karta ewidencyjna zabytku sporządzona w 1979 roku. Przystań jest także naturalnym punktem na szlaku kajakowym Omulwi.

Źródło:

Szkic sytuacyjny z karty ewidencyjnej nieistniejącego drewnianego młyna wodnego, wzniesionego w 1944 roku. Dokumentację obiektu sporządzono w 1979 roku.
[Karta ewidencyjna zabytku, 1979; Narodowy Instytut Dziedzictwa – Zabytek.pl]

Samo ujście Omulwi do Narwi jest jednym z najciekawszych historycznie miejsc całego szlaku. Dokładnie naprzeciw ujścia, po drugiej stronie Narwi, znajduje się średniowieczne grodzisko zwane Starym Miastem. Narodowy Instytut Dziedzictwa określa je jako część średniowiecznego kompleksu osadniczego, który dał początek Ostrołęce.

Z historią doliny Narwi i Omulwi związany jest Pomnik Mauzoleum żołnierzy poległych w bitwie pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku.

                       JEZIORO OMULEW

                             ●

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Czarna Rzeka (Czarna Struga)

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Rekownica

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Sawica

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Czarka

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Wałpusza

                             │

Przeździęcka Struga          │

(Przeździecka Struga) ≈≈≈≈≈≈┤

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Lejkowska Struga

                             │

═════════════════════════════╪═════════════════════════════

                 DAWNA GRANICA POLSKO-PRUSKA

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Trybówka

                             │

                             │──── Brodowe Łąki

                             │

           Ostracha ≈≈≈≈≈≈≈≈┤

                             │

         Płodownica ≈≈≈≈≈≈≈≈┤

                             │

          Jastrząbka ≈≈≈≈≈≈≈┤

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Piasecznica

                             │

                             ●

                       UJŚCIE OMULWI

═════════════════════════════╪═════════════════════════════

                            NAREW

                Jezioro Omulew

                      ●

                      │

                      │──── Kot

                      │

                      │──── Dębowiec

                    ══╪══  most

                      │

                      │──── † Przeganisko

                      │

      Rekownica ≈≈≈≈≈≈┤

                      │

                      │──── Głuch

                      │

                      │──── Wesołowo

                      │

                      │──── Wesołówko

                      │

                      │──── Wielbark

                    ══╪══  most

                      │

          Sawica ≈≈≈≈≈┤

              ↳ Kucbork – kuźnica

                      │

══════════════════════╪══════════════════════

       Dawna granica polsko-pruska

        DAWNA GRANICA POLSKO-PRUSKA

══════════════════════╪══════════════════════

                      │

                      │──── Kwiatkowo (Zaręby)

                      │

                      │──── Surowe

                      │

                      │──── Krukowo

                    ══╪══  most DW 614

                      │

                      │──── Binduga

                      │

                      ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Trybówka

                      │

                      │──── Długie

                    ══╪══  most Nowa Wieś–Długie

                      │

                      │──── Nowa Wieś Zarębska

                      │

                      │──── Zawady

                      │

                      │──── Brodowe Łąki

                    ══╪══  most Brodowe Łąki–Zawady

                      │

                      │──── Kopaczyska

                      ●

                         KOPACZYSKA

                             ●

                             │

                             │──── Oborczyska

                             │       przystań

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Ostracha

                             │

                             │──── Stare Czerwińskie

                             │       pole biwakowe

                           ══╪══  most

                             │

                             │──── Chudek

                             │       papiernia / młyn

                             │

                           ══╪══  most w Czarnotrzewiu

                             │

                             │──── Czarnotrzew

                             │       młyn wodny

                             │

                             │──── Olkowa Kępa (Budne-Sowięta)

                             │

          Płodownica ≈≈≈≈≈≈≈┤

                             │

                             │──── Wyszel

                             │       kuźnica / młyn-folusz

                             │

                             │──── Przystań

                             │       młyn wodny

                           ══╪══  most w Przystani

                             │

                             │──── Białobrzeg Dalszy (Sopoty)

                             │       dawny młyn / kajaki

                           ══╪══  most

                             │

                           ══╪══  most – ul. Mostowa

                             │

                             │──── Białobrzeg Bliższy (Keble)

                           ══╪══  most – ul. Omulewska

                             │

                             │──── Kruki

                             │       młyn wodny

                           ══╪══  drewniany most

                             │

                             │──── Drężewo

                           ══╪══  most DW 544

                             │

                             ├≈≈≈≈≈≈≈≈ Piasecznica

                             │

                             │──── Grabowo

                             │

                             │──── Olszewo-Borki

                             │

                             │──── Ostrołęka

                             │

                             │       dawny młyn wodny

                             │       XIV w. / 5 kół w 1565 r.

                             │

                             ●  UJŚCIE OMULWI

═════════════════════════════╪═════════════════════════════ NAREW

                           │

               Grodzisko ──┘

               XI–XV w.