Wstęp

Nazwisko Jurczak pojawia się w zachowanych aktach z obszaru dawnej Puszczy Zielonej po raz pierwszy w 1669 roku, w księgach parafii Chorzele. Choć same Chorzele leżały poza właściwym obszarem Puszczy Zielonej, tamtejsza parafia obejmowała również niektóre osady puszczańskie. W chorzelskim sumariuszu odnotowano urodzenie Anny Jurczak, ale bez dokładnego wskazania miejscowości. Od 1778 roku nazwisko to pojawia się w księgach chorzelskich ze wskazaniem konkretnej miejscowości — wsi Żelazna, oddalonej od Brodowych Łąk o ok. 10 km. Warto nadmienić, że początki obu miejscowości były związane z rudnictwem i eksploatacją rudy darniowej.

Najwcześniejsza odnaleziona wzmianka o Jurczakach w Brodowych Łąkach, znanych również jako Ruda, pochodzi z mapy wsi z 1793 roku, na której wymieniono Jakuba Jurczaka. Od 1808 roku brodowołęccy Jurczakowie regularnie pojawiają się w zachowanych aktach stanu cywilnego i księgach kościelnych związanych z parafią Baranowo oraz kościołem filialnym w Brodowych Łąkach. W tym samym roku w Księstwie Warszawskim wszedł w życie Kodeks Napoleona, który wprowadził świecką rejestrację stanu cywilnego i ujednolicił sposób dokumentowania urodzeń, małżeństw i zgonów. Dzięki temu od początku XIX wieku dysponujemy znacznie bardziej systematycznym materiałem źródłowym.

Stałe osadnictwo rolnicze w Puszczy Zielonej zaczęło rozwijać się na większą skalę w drugiej połowie XVII wieku, szczególnie po potopie szwedzkim (1655–1660). Wcześniej puszcza była przede wszystkim obszarem eksploatacji gospodarczej, użytkowanym przez bartników, smolarzy, rudników i innych ludzi związanych z gospodarką leśną. Najwcześniejsza zachowana wzmianka o nazwisku Jurczak z 1669 roku zbiega się więc z okresem kształtowania się stałego osadnictwa puszczańskiego.

Chronologia

• Przed połową XVII wieku — Zagajnica, należąca najpierw do książąt mazowieckich, a następnie do królów Polski, jest przede wszystkim obszarem eksploatacji gospodarczej. Działają tu bartnicy, smolarze, rudnicy i inni ludzie związani z gospodarką leśną.

• Druga połowa XVII wieku, szczególnie po potopie szwedzkim (1655–1660) — rozwój zorganizowanego, stałego osadnictwa w Puszczy Zielonej; karczowanie lasów i rozszerzanie gospodarki rolnej.

• 1669 r. — najwcześniejszy odnaleziony ślad nazwiska Jurczak w aktach parafii chorzelskiej, obejmującej również niektóre osady puszczańskie; brak dokładnego wskazania miejscowości (dane z sumariusza).

• 1778 r. — najwcześniejszy odnaleziony zapis nazwiska Jurczak w księgach parafii chorzelskiej ze wskazaniem konkretnej osady puszczańskiej — wsi Żelazna, związanej z rudnictwem.

• 1793 r. — najwcześniejszy odnaleziony ślad nazwiska Jurczak w Brodowych Łąkach / Rudzie; Jakub Jurczak wymieniony na mapie wsi.

• 1808 r. — w Księstwie Warszawskim wchodzi w życie Kodeks Napoleona, wprowadzający świecką rejestrację stanu cywilnego. Jurczakowie z Brodowych Łąk pojawiają się w najwcześniejszych zachowanych aktach dotyczących mieszkańców wsi, sporządzanych początkowo w Baranowie, a od 1809 roku również przy kościele filialnym w Brodowych Łąkach.

Jakub Jurczak

Pierwszym potwierdzonym Jurczakiem w Brodowych Łąkach jest Jakub Jurczak, wymieniony wśród gospodarzy na planie wsi z 1793 roku.

Jakub występuje wielokrotnie w aktach Brodowych Łąk z lat 1809–1815 jako włościanin i gospodarz. Mieszkał w domu nr 5, a w akcie z 1813 roku został nazwany radnym. Często występował jako świadek urodzeń, zgłaszający zgony i asystujący przy małżeństwach mieszkańców wsi, także w aktach dotyczących miejscowej ludności żydowskiej. Wskazuje to na jego istotną pozycję w lokalnej społeczności.

Akta z 1811 roku potwierdzają, że jego dziećmi byli Paweł i Zofia Jurczak.

Jakub zmarł 3 marca 1821 roku o godz. 19.00 w domu nr 5 w Brodowych Łąkach. Zgon zgłosili następnego dnia Kazimierz Burliński, lat 45, i Paweł Jurczak, lat 47, określeni w akcie jako sąsiedzi, włościanie i gospodarze z Brodowych Łąk. Kazimierz był mężem Zofii, córki Jakuba, a Paweł — synem zmarłego.

Według aktu Jakub miał w chwili śmierci 73 lata, co wskazywałoby na urodzenie około 1747–1748 roku. Był mężem Konstancji z Burlińskich, mającej około 50 lat.

Konstancja nie mogła być matką Pawła i Zofii. Urodzona około 1770–1771 roku, przy narodzinach Pawła około 1775 roku miałaby zaledwie kilka lat. Była więc niemal na pewno późniejszą żoną Jakuba, być może drugą. Imię matki Pawła i Zofii pozostaje nieznane. Nie wiadomo również, kiedy Jakub poślubił Konstancję.

Pochodzenie Jakuba

W księgach parafii Chorzele z 1738 roku odnotowano urodzenie Jakuba Jurczaka, syna Macieja i Ewy. Nie podano miejscowości zamieszkania rodziców; informacja pochodzi z sumariusza.

Osoba ta może być ostrożnie brana pod uwagę jako możliwy Jakub z Brodowych Łąk. Chronologia nie wyklucza takiej identyfikacji: w 1793 roku, gdy sporządzono plan Brodowych Łąk, Jakub urodzony w 1738 roku miałby 55 lat, a przy narodzinach Pawła i Zofii — około 37–40 lat.

Akt zgonu Jakuba z Brodowych Łąk z 1821 roku przypisuje mu jednak wiek 73 lat, co wskazuje na urodzenie około 1747–1748 roku, a więc około dziesięciu lat później niż w przypadku Jakuba odnotowanego w księgach chorzelskich.

Trzeba jednak podkreślić, że akta brodowołęckie podają wiek Jakuba bardzo niekonsekwentnie: 50, 60–62 lub 68 lat. Dane te były wyraźnie orientacyjne, dlatego również informacji o wieku 73 lat, podanej w akcie zgonu, nie należy przyjmować bezkrytycznie.

Utożsamienie Jakuba z Brodowych Łąk z Jakubem Jurczakiem urodzonym w 1738 roku w parafii Chorzele pozostaje możliwe, choć niepotwierdzone.

Syn Jakuba: Paweł

Paweł Jurczak, syn Jakuba i brat Zofii, urodził się około 1775 roku w Brodowych Łąkach. W aktach z 1809 roku ma 34 lata, w latach 1810–1811 — 35, a w 1812 roku — 36 lat. W akcie zgonu Jakuba z 1821 roku podano, że Paweł miał 47 lat. Był gospodarzem w Brodowych Łąkach i mieszkał w domu nr 1.

Jego żoną była Katarzyna z Orłów, urodzona około 1791–1792 roku. Znanych jest dwoje ich dzieci: Marianna i Franciszek. Paweł zmarł 12 września 1835 roku w Brodowych Łąkach. Ośmioletnia przerwa między narodzinami Marianny i Franciszka sugeruje możliwość istnienia innych dzieci Pawła i Katarzyny.

Córka Jakuba: Zofia

Zofia Jurczak, córka Jakuba i siostra Pawła, urodziła się prawdopodobnie około 1778 roku. W akcie małżeństwa z 1811 roku podano jej wiek — 33 lata — na podstawie ksiąg kościoła w Baranowie. W 1811 roku była wdową, zapisaną jako Zofia Artwik z domu Jurczak. Imię jej pierwszego męża nie jest znane.

21 listopada 1811 roku poślubiła Kazimierza Burlińskiego, wdowca i gospodarza z Brodowych Łąk. Mieszkali w domu nr 3. Znanych jest czworo ich dzieci:

• Teresa, ur. 15 października 1812 roku; w 1836 roku poślubiła Franciszka Kowalskiego;

• Walenty, ur. 23 marca 1815 roku; w 1844 roku poślubił Annę Malon;

• Ignacy, ur. około początku 1818 roku; zm. 10 sierpnia 1818 roku w domu nr 3 w Brodowych Łąkach, w wieku około pół roku;

• Jan, ur. w 1820 roku; zm. w 1822 roku.

W indeksie małżeństwa Walentego z 1844 roku jako jego ojciec figuruje Wawrzyniec Burliński. Akt urodzenia Walentego z 1815 roku wskazuje jednak Kazimierza Burlińskiego i Zofię z Jurczaków jako jego rodziców. Zapis „Wawrzyniec” jest najprawdopodobniej omyłką.

Jurczakowie z Żelaznej i Brodowych Łąk

Pokrewieństwo Jurczaków z Brodowych Łąk z Jurczakami z Żelaznej jest możliwe, choć niepotwierdzone. Najstarsze sumariusze parafii Chorzele nie wskazują miejscowości zamieszkania, dlatego nie wiadomo, skąd pochodzili zapisani w nich Jurczakowie.

Żelazna i Brodowe Łąki były związane z eksploatacją rudy darniowej i działalnością kuźniczą. Może to wskazywać na przemieszczanie się rodzin między osadami o podobnym charakterze gospodarczym.

Podsumowanie

Nazwisko Jurczak występuje w księgach parafii Chorzele od 1669 roku. Parafia ta częściowo obejmowała tereny puszczańskie. Najstarszy potwierdzony ślad nazwiska w konkretnej wsi puszczańskiej pochodzi z Żelaznej z 1778 roku.

W Brodowych Łąkach pierwszym znanym przedstawicielem rodziny był Jakub Jurczak, gospodarz wymieniony na planie wsi z 1793 roku, zmarły w 1821 roku. Jego dziećmi byli Paweł i Zofia. W chwili śmierci Jakub był mężem Konstancji z Burlińskich, która ze względu na wiek nie mogła być matką Pawła i Zofii. Była najprawdopodobniej późniejszą żoną Jakuba.

Możliwe, lecz niepotwierdzone, jest utożsamienie Jakuba z Brodowych Łąk z Jakubem Jurczakiem urodzonym w 1738 roku w parafii Chorzele, synem Macieja i Ewy. Możliwe, choć również niepotwierdzone, pozostaje pokrewieństwo Jurczaków z Brodowych Łąk z rodziną tego nazwiska z Żelaznej oraz ewentualny związek obu gałęzi z dawnym rudnictwem.

Z ksiąg kościoła w Brodowych Łąkach

• Akt małżeństwa Zofii (z domu Jurczak) i Kazimierza Burlińskiego, nr 1/1811

• Akt urodzenia Teresy Burlińskiej, nr 7/1812

• Akt urodzenia Walentego Burlińskiego, nr 9/1815

• Akt zgonu Ignacego Burlińskiego, nr 1/1818

• Akt urodzenia Jana Burlińskiego, nr 11/1820

• Akt zgonu Jakuba Jurczaka, nr 3/1821

• Akt zgonu Jana Burlińskiego, nr 7/1822

• Akt małżeństwa Teresy Burlińskiej i Franciszka Kowalskiego, nr 11/1836

• Akt małżeństwa Walentego Burlińskiego i Anny Malon, nr 3/1844

Paweł Jurczak (ok. 1775–1835)

Paweł Jurczak urodził się około 1775 roku w Brodowych Łąkach. Był synem Jakuba Jurczaka i bratem Zofii z Jurczaków Burlińskiej. W aktach z lat 1809–1813 występuje jako włościanin i gospodarz osiadły na gruncie w Brodowych Łąkach. W 1812 roku mieszkał w domu nr 1.

W analizowanych na potrzeby tej książki aktach z lat 1808–1815 wielokrotnie występował jako świadek lub zgłaszający: 27 marca i 17 maja 1809 roku, 3 lutego 1810 roku, 10 i 21 listopada 1811 roku, 5 i 20 marca, 9 kwietnia oraz 16 października 1812 roku, a także 29 września 1813 roku. Wyraźnie pojawia się przy aktach dotyczących kilku rodzin: Piotrowskich, Dziełaków i Burlińskich. W przypadku Burlińskich związek był rodzinny — Zofia była jego siostrą. Powtarzająca się obecność Pawła przy Piotrowskich i Dziełakach może wskazywać na bliskie sąsiedztwo, więzi osobiste lub nieustalone pokrewieństwo. Same akta nie pozwalają tego rozstrzygnąć.

Paweł poślubił Katarzynę z Orłów, urodzoną około 1791–1792 roku. Data ich małżeństwa nie jest znana. Potwierdzono dwoje ich dzieci: Mariannę, urodzoną 3 września 1812 roku, oraz Franciszka, urodzonego 6 kwietnia 1820 roku o godz. 17.00 w domu nr 1 w Brodowych Łąkach. Przy zgłoszeniu narodzin Marianny Paweł miał według aktu 36 lat i mieszkał z rodziną w domu nr 1. Osiem lat później narodziny Franciszka zgłosił osobiście, nadal jako włościanin i gospodarz zamieszkały w tym samym domu.

Marianna Jurczak w 1841 roku poślubiła Jana Kalinowskiego, syna Jana Kalinowskiego i Anny z Kuczorów. Zmarła w Brodowych Łąkach w 1877 roku. Franciszek Jurczak również pozostał w Brodowych Łąkach. 7 lutego 1841 roku poślubił Annę Gut z Rawków, a zmarł 18 kwietnia 1878 roku. Jego akty urodzenia, małżeństwa i zgonu potwierdzają, że był synem Pawła Jurczaka i Katarzyny z Orłów.

Paweł zmarł 12 września 1835 roku o godz. 3.00 rano w Brodowych Łąkach. W akcie zgonu podano, że miał 60 lat, urodził się i mieszkał w Brodowych Łąkach oraz pozostawił po sobie owdowiałą żonę. Katarzyna z Orłów przeżyła Pawła. Akt małżeństwa ich syna Franciszka z 1841 roku potwierdza, że żyła jeszcze 7 lutego 1841 roku; Franciszek został w nim określony jako mieszkający „przy matce” w Brodowych Łąkach.

Franciszek Jurczak (1873–1926)

Franciszek Jurczak urodził się 21 marca 1873 roku o godz. 3.00 rano w Brodowych Łąkach. Był synem Walentego Jurczaka i Ewy z Ambroziaków, wnukiem Franciszka, prawnukiem Pawła i praprawnukiem Jakuba. Jego urodzenie zgłosił 23 marca 1873 roku ojciec, Walenty Jurczak, w obecności Jana Kalinowskiego i Jana Jurczaka [odczyt nazwiska niepewny], rolników z Brodowych Łąk. 

W 1895 roku Franciszek poślubił Mariannę Koziatek, urodzoną około 1877 roku w Zawadach. Małżeństwo Franciszka i Marianny zapisano w księgach parafii Myszyniec.

Znanych jest dwanaścioro dzieci Franciszka i Marianny:

• Bolesław, ur. w 1896 roku; w 1925 roku poślubił Mariannę Koziatek, córkę Walentego i Marianny z Funków; zm. w 1976 roku;

• Aleksander, ur. 12 listopada 1898 roku w Brodowych Łąkach; w 1925 roku poślubił Aleksandrę Olender, córkę Walentego i Franciszki z Orłów; zm. w 1966 roku;

• Antonina, ur. w 1901 roku w Brodowych Łąkach; w 1919 roku poślubiła Stanisława Wilgę, syna Józefa i Rozalii z Siurniaków; zm. w 1989 roku;

• Stanisław, ur. w 1903 roku w Brodowych Łąkach; zm. w 1904 roku;

• Stanisława, ur. w 1903 roku w Brodowych Łąkach; zm. w 1904 roku;

• Konstanty, ur. w 1905 roku w Brodowych Łąkach; w 1930 roku poślubił Mariannę Paszczyk, córkę Franciszka i Anny z Kowalskich; zm. w 1982 roku;

• Władysław, ur. 26 stycznia 1908 roku w Brodowych Łąkach; w 1932 roku poślubił Genowefę Mierzejewską, córkę Stanisława i Anny z Tańskich; zm. w 1994 roku;

• Marianna Stefania, ur. w 1910 roku; w 1930 roku poślubiła Stanisława Borsa, syna Jana i Florentyny z Dawidów; zm. w 1989 roku;

• Józef, ur. w 1911 roku w Brodowych Łąkach; w 1939 roku poślubił Stanisławę Skwiot, córkę Ludwika i Franciszki z Dankiewiczów; zm. w 1998 r.; pochowany z żoną na cmentarzu w Zawadach

• Leokadia, ur. w 1918 roku w Brodowych Łąkach; zm. w 1919 roku;

• Władysława, ur. w 1920 roku w Brodowych Łąkach; zm. w 1922 roku;

• Franciszek, ur. w 1922 roku w Brodowych Łąkach; zm. w 1923 roku.

Siedmioro ich dzieci zawarło małżeństwa, łącząc Jurczaków z rodzinami Koziatków, Olendrów, Wilgów, Paszczyków, Mierzejewskich, Borsów i Skwiotów. Pięcioro dzieci zmarło w dzieciństwie: Stanisław i Stanisława w 1904 roku, Leokadia w 1919 roku, Władysława w 1922 roku oraz Franciszek w 1923 roku.

Franciszek zmarł 14 marca 1926 roku o godz. 8.00 rano w Brodowych Łąkach, w wieku 53 lat. Zgon zgłosili następnego dnia jego syn Bolesław Jurczak, mający 28 lat, oraz Józef Bacławski, mający 56 lat, obaj gospodarze z Brodowych Łąk. Akt zgonu potwierdza, że Franciszek urodził się w Brodowych Łąkach i był synem Walentego Jurczaka oraz Ewy z Ambroziaków. Pozostawił żonę Mariannę z Koziatków. Akt zgonu zapisano w księgach parafii Brodowe Łąki pod nr 16.

Akta metrykalne

• Akt urodzenia Franciszka, nr 8/1873, księgi kościoła w Brodowych Łąkach

• Akt małżeństwa Franciszka i Marianny Koziatek, nr 66/1895, księgi kościoła w Myszyńcu [ze skorowidza; brak skanu w bazie Geneteka]

• Akt zgonu Franciszka, nr 16/1926, księgi kościoła w Brodowych Łąkach