Młyn

Młyn w Brodowych Łąkach wykorzystywał energię rzeki Omulew. Już w pierwszej połowie XVII wieku nad rzeką funkcjonowała kuźnica. Jej istnienie potwierdza plan wsi z 1793 roku z oznaczonym gruntem i zabudowaniami kuźni. Na zachowanym planie młyna nie oznaczono, można jednak przypuszczać, że po likwidacji kuźnicy wykorzystywał jej infrastrukturę hydrotechniczną.

Po III rozbiorze Polski Brodowe Łąki znalazły się w granicach Prus Nowowschodnich. Około 1801 roku administracja pruska zlikwidowała kuźnię, kierując wydobywaną rudę do nowego zakładu w Wądołku. Zakończyło to działalność hutniczą we wsi, lecz istniejący system wodny nadal wykorzystywano do napędu młyna.

Najważniejszym źródłem jest pruski plan Brodowych Łąk z 1803 roku. W miejscu dawnego zespołu kuźniczego zaznaczono młyn wodny. Na jednym z fragmentów planu widoczny jest napis „Mahl Mühle”, oznaczający młyn zbożowy (współcześnie: Mahlmühle). Wzdłuż biegu Omulwi występuje również częściowo czytelny napis zawierający wyraz „Mühlen”, odnoszący się do młyna lub urządzeń młyńskich.

Akta metrykalne z lat 1808–1815 potwierdzają działalność młyna. Dokumenty wymieniają dwóch majstrów kunsztu młynarskiego – Wojciecha i Wawrzyńca Brodzików. Najczęściej występuje Wojciech Brodzik, wielokrotnie odnotowywany jako świadek aktów stanu cywilnego. W 1815 roku odnotowano również Wawrzyńca Brodzika. Obaj mieszkali pod numerem 11, co może sugerować wspólne prowadzenie młyna.

W pierwszej połowie XIX wieku młyn należał do dóbr Ekonomii Przasnysz. W 1833 roku, wraz z dawnym „gruntem po kuźni”, wchodził w skład naddzierżawy ekonomii. Kilka lat później postanowiono wydzierżawić go jako samodzielny obiekt gospodarczy. W latach 1838–1839 Rząd Gubernialny Płocki dwukrotnie ogłaszał licytacje na oddanie młyna w dzierżawę wieczystą. Ogłoszenia określały wysokość czynszu, wkupnego i wymaganej kaucji. Pierwsze przetargi zakończyły się bez rozstrzygnięcia, dlatego w 1839 roku obniżono warunki dzierżawy.

W 1852 roku mieszkańcy przypisywali zalewanie okolicznych łąk podwyższeniu stawideł przy młynie i papierni. Oględziny wykazały jednak, że główną przyczyną wylewów było zamulenie koryta Omulwi. Zalecono jego oczyszczenie.

Według „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” z 1880 roku w Brodowych Łąkach znajdowała się rządowa osada młynarska obejmująca młyn wodny, papiernię i tartak. Zakłady wykorzystywały wspólny system hydrotechniczny zasilany wodami Omulwi.

W księgach adresowych Królestwa Polskiego z lat 1904–1905 jako właściciel lub dzierżawca młyna figuruje Rudolf Grünwald (Grunwald).

Ostatnia wzmianka o młynie pochodzi z 1924 roku. W prasie opublikowano wówczas ogłoszenie o poszukiwaniu wspólnika dysponującego kapitałem od 10 do 15 tysięcy złotych na odbudowę młyna wodnego w Brodowych Łąkach. Świadczy ono o planach przywrócenia zakładu do działalności po zniszczeniach z okresu I wojny światowej.

Wyobrażenie o wyglądzie młyna w Brodowych Łąkach dają inne młyny wodne z regionu. Jednym z nich jest młyn p. Grzyba w Czarnotrzewiu nad Omulwią, opisany przez Adama Chętnika w 1914 roku. Był to wielofunkcyjny zakład wykorzystujący energię wody do napędu młyna, kaszarni, tartaku oraz planowanej przędzalni.

Drugim punktem odniesienia jest młyn wodny z Dobrego Lasu nad Pisą, obecnie eksponowany w Skansenie Kurpiowskim im. Adama Chętnika w Nowogrodzie. Powstał prawdopodobnie w XVIII wieku i był przebudowywany po 1864 i 1917 roku. Oba obiekty stanowią wartościowe analogie przybliżające konstrukcję i sposób działania tradycyjnych młynów wodnych na Kurpiach.

Przez ponad trzy stulecia energia Omulwi napędzała kolejne zakłady działające w tym samym miejscu – kuźnicę, młyn wodny, tartak, papiernię i ponownie młyn zbożowy.

I poł. XVII w. – Powstanie królewskiej kuźnicy nad Omulwią, wykorzystującej energię wody.

1793 – Plan wsi przedstawia grunt i zabudowania kuźni. Młyn nie został na planie oznaczony.

ok. 1801 – Administracja pruska likwiduje kuźnię i kieruje wydobywaną rudę do zakładu w Wądołku.

1803 – Pruski plan Brodowych Łąk przedstawia młyn wodny (Mahl Mühle) oraz urządzenia związane z jego funkcjonowaniem.

1808–1815 – Akta metrykalne potwierdzają działalność młyna. W dokumentach występują dwaj majstrowie kunsztu młynarskiego – Wojciech i Wawrzyniec Brodzikowie.

1833 – Młyn wraz z dawnym „gruntem po kuźni” wchodzi w skład naddzierżawy Ekonomii Przasnysz.

1838–1839 – Rząd Gubernialny Płocki ogłasza licytacje na oddanie młyna w dzierżawę wieczystą.

1852 – Oględziny wykazują, że przyczyną zalewania okolicznych łąk jest zamulenie koryta Omulwi. Zalecono oczyszczenie rzeki.

ok. 1840–1914 – W sąsiedztwie młyna funkcjonują również papiernia i tartak, wykorzystujące wspólny system hydrotechniczny.

1880 – „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” wymienia w Brodowych Łąkach rządową osadę młynarską z młynem wodnym, papiernią i tartakiem.

1904–1905 – W księgach adresowych Królestwa Polskiego jako właściciel lub dzierżawca młyna figuruje Rudolf Grünwald (Grunwald).

1924 – W prasie ukazuje się ogłoszenie o poszukiwaniu wspólnika do odbudowy młyna wodnego po zniszczeniach z okresu I wojny światowej.

Zorza

1914, nr 16, str. 4–5

16 kwietnia 1914 r.

Z wędrówek po wsi

We wsi Czarnotrzewiu, w pow. ostrołęckim, w gub. łomż., p. Grzyb wybudował sobie młyn wodny nad rzeką Omulwią, prawym dopływem Narwi. Cały młyn i wszystkie części z drzewa oraz urządzenia i ulepszenia wewnątrz zrobił sam, że jednak zimą koła obmarzały i zmuszały nieraz p. Grzyba do zaprzestania pracy, wziął się więc na sposób: główne koło pociągowe, na które spada prąd wody, obił deskami tak, że koło znajdowało się jakby w szopie; w środku tej szopy ustawił dwa piecyki żelazne, aby woda, z kół spadająca kroplami na rozpalone piecyki, wytwarzała parę, jak w łaźni, wskutek czego wytwarzane gorąco uniemożliwiało tworzenie się lodu. Na fotografii widzimy właśnie to obite deskami koło większe, obok zaś otwarte mniejsze, które służy do młynkowania kaszy z różnego zboża. Koło to spełnia jeszcze inną czynność: p. Grzyb obok młyna wystawił stolarnię, a w niej ma warsztaty oraz dwie piły: tarczową i taśmową; piły te połączone są transmisją z kołem młyńskim (na rys. widać) i obie wprawione w ruch rżną deski i nawet mniejsze kloce, jak w tartaku. W stolarni tej zajmuje się przeważnie syn p. Grzyba, Ignacy, również sprytny jak ojciec. Wyrabia przeważnie ule ramowe do swojej pasieki. P. Grzyb jednak nie myśli poprzestać na samym młynie; marzy obecnie, ażeby sprowadzić maszyny i urządzić przędzalnię, poruszaną wodą; w przędzalni tej wszystkie gospodynie z okolicy mogłyby prząść len i wełnę, co szłoby dokładniej i prędzej, niż na dotychczasowych ręcznych kołowrotkach. P. Grzybowi można przesłać szczere „Szczęść Boże” w pomysłowej pracy. [...]

Adam Chętnik

Młyn wodny w Wielbarku, położony nad Omulwią po pruskiej stronie dawnej granicy, należał do największych zakładów tego typu w okolicy. Jego początki sięgały średniowiecza. W XIX i na początku XX wieku był stopniowo modernizowany i rozbudowywany o tartak, elektrownię oraz inne zabudowania przemysłowe. Podczas I wojny światowej część kompleksu została zniszczona, jednak sam młyn przetrwał i został odbudowany.

Źródło: 

Witold Olbryś, „Z historii wielbarskiego młyna – cz. 1”, Kurek Mazurski, 24 IV 2019.
Artykuł online