Aleksander Kopeć

Aleksander Kopeć – nauczyciel, społecznik i animator kultury w Zawadach

Aleksander Kopeć (1901–1978) przez blisko pół wieku należał do najważniejszych postaci życia społecznego Zawad i okolicznych miejscowości, w tym Brodowych Łąk. Jego działalność obejmowała oświatę, kulturę regionalną, rozwój infrastruktury i pracę społeczną. Choć nie pochodził z Kurpi, związał z Zawadami niemal całe dorosłe życie.

Aleksander Kopeć urodził się 28 lutego 1901 roku na Krymie jako syn Michała i Marii ze Szczerbińskich. W 1905 roku rodzina powróciła na ziemie polskie i osiadła na Podlasiu. Kształcił się m.in. w Sokółce, a w 1922 roku rozpoczął naukę w Seminarium Nauczycielskim w Białymstoku. Już wcześniej zajmował się nauczaniem dzieci wiejskich oraz działalnością społeczną, organizując Koło Związku Młodzieży Wiejskiej i Kółko Rolnicze. Seminarium ukończył w 1927 roku.

W tym samym roku został skierowany do pracy w Zawadach. Warunki były bardzo trudne. Wieś pozostawała słabo skomunikowana z większymi miejscowościami, brakowało utwardzonych dróg. Szkoła w Zawadach nie miała własnego budynku – lekcje odbywały się w wynajętej wiejskiej chacie, wyposażonej w proste drewniane stoły i ławy.

Kopeć szybko stał się nie tylko nauczycielem, lecz także jednym z głównych organizatorów życia miejscowej społeczności. Rozwijał szkołę, prowadził kursy czytania i pisania dla dorosłych oraz zorganizował świetlicę wiejską. W 1928 roku poślubił Pelagię Bielawską, wiążąc się z regionem także rodzinnie. Skala rozwoju miejscowej oświaty była znaczna: przed jego przybyciem do szkoły uczęszczało kilkadziesiąt dzieci, natomiast w 1939 roku liczba uczniów dochodziła już do 180.

Szczególne znaczenie miała jego działalność na rzecz kultury kurpiowskiej. Pod koniec lat 20. Kopeć rozwinął istniejące przy szkole koło teatralne i utworzył zespół pieśni i tańca, uznawany za pierwszy zorganizowany zespół folklorystyczny na Kurpiach. Już około 1930 roku występował on w Zawadach, Olszewce i Ostrołęce. Kopeć opracował również widowisko obrzędowe „Wesele Kurpiowskie”, oparte na miejscowych zwyczajach, pieśniach, gwarze i tradycjach weselnych.

Dzięki jego działalności kultura niewielkich Zawad zaczęła być prezentowana daleko poza najbliższą okolicą. W 1933 roku zespół wystąpił podczas Dożynek Prezydenckich w Spale, gdzie jego członkowie spotkali się z prezydentem Ignacym Mościckim. W następnych latach występowali także w największych miastach Polski, m.in. w Warszawie i Krakowie. Dla mieszkańców Zawad miało to znaczenie wykraczające poza działalność artystyczną: miejscowe pieśni, tańce, stroje i obrzędy, traktowane wcześniej jako część zwykłej wiejskiej codzienności, stawały się świadomie chronionym i publicznie prezentowanym dziedzictwem Kurpiów.

Działalność zespołu od początku wykraczała przy tym poza same Zawady i obejmowała mieszkańców sąsiednich miejscowości. Dobrym przykładem jest Władysława Jurczak z Brodowych Łąk, która w 1936 roku, jako dwunastoletnia dziewczyna, zaczęła tańczyć i śpiewać w zespole Kopcia. W 1938 roku uczestniczyła w jego wyjazdach do Warszawy i Krakowa, gdzie artyści z Zawad i okolic prezentowali m.in. „Wesele Kurpiowskie”. Z występu w Warszawie zapamiętała marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego salutującego zgromadzonym tłumom. Los Władysławy pokazuje, że zespół Kopcia nie był przedsięwzięciem ograniczonym do jednej wsi – przyciągał młodych ludzi również z Brodowych Łąk i w praktyce integrował społeczności obu miejscowości położonych po przeciwnych stronach Omulwi.

Działalność tę przerwała II wojna światowa. Kopeć został aresztowany przez Niemców i przeszedł przez obozy w Działdowie, Dachau i Gusen. Podczas wieloletniego uwięzienia prowadził potajemnie niewielki notes z zapiskami dotyczącymi życia obozowego. Przeżył wojnę i 29 maja 1945 roku powrócił do Zawad, gdzie ponownie podjął pracę nauczycielską.

Szkołę trzeba było organizować od początku. Lekcje ponownie odbywały się w prywatnej chacie, brakowało podręczników, przyborów szkolnych i opału, który dzieci przynosiły z własnych domów. Kopeć ponownie stanął na czele placówki i przez następne dziesięciolecia pozostał jedną z centralnych postaci miejscowego życia oświatowego i społecznego.

Istotny był przy tym jego związek z Brodowymi Łąkami. Zawady i Brodowe Łąki rozdzielała Omulew, ale obie miejscowości należały do tego samego lokalnego środowiska, a Brodowe Łąki pozostawały dla mieszkańców Zawad centrum życia parafialnego. Kopeć utrzymywał bliskie stosunki z miejscowym proboszczem. W okresie powojennym, mimo oficjalnej laicyzacji oświaty, w prowadzonej przez niego szkole zachowywano niektóre tradycje religijne: dzielono się opłatkiem, śpiewano kolędy, a szkolny zespół uczestniczył w oprawie muzycznej mszy.

Największym materialnym osiągnięciem Kopcia była budowa nowej szkoły. Starania o inwestycję wymagały przezwyciężenia sporów dotyczących jej lokalizacji, w których ścierały się interesy Zawad i Brodowych Łąk. Kopeć odbył w tej sprawie prawdopodobnie aż 45 podróży do ministerstw i urzędów centralnych w Warszawie. Ostatecznie w 1962 roku w Zawadach otwarto Szkołę Pomnik 1000-lecia Państwa Polskiego. Kopeć zabiegał również o poprawę komunikacji – budowę mostów na Omulwi i dróg o nawierzchni asfaltowej. Działania te miały zasadnicze znaczenie dla zmniejszenia wcześniejszej izolacji Zawad.

Po wojnie Kopeć odbudował również działalność folklorystyczną. W 1947 roku reaktywował zespół, a rok później ponownie wystawiono w Zawadach „Wesele Kurpiowskie”. Do zespołu powrócili także niektórzy jego przedwojenni członkowie. Władysława Jurczak ponownie włączyła się w jego działalność i występowała w nim do 1956 roku, co stanowi przykład ciągłości przedwojennej tradycji zespołu po jego powojennej reaktywacji. Z czasem współpracę rozszerzono na wykonawców z kolejnych miejscowości, m.in. Czarni, Kadzidła i Olszewki. W przedsięwzięciu uczestniczyli także inni mieszkańcy Brodowych Łąk, wśród nich śpiewaczka Pelagia Zbrzeźniak.

Znaczenie zespołu wykraczało poza występy sceniczne. Do Zawad przyjechał Tadeusz Sygietyński, twórca zespołu „Mazowsze”, poszukujący miejscowych wykonawców. W 1959 roku Kopeć rozpoczął współpracę z nauczycielem muzyki Henrykiem Gadomskim, który pozostał w Zawadach przez około dwadzieścia lat. Zainteresowanie miejscową kulturą doprowadziło również do jej profesjonalnej dokumentacji – w latach 60. dr Grażyna Dąbrowska z Zakładu Etnografii PAN rejestrowała w Zawadach tradycyjne tańce kurpiowskie.

Aleksander Kopeć przeszedł na emeryturę w 1971 roku, lecz do 1977 roku nadal pracował w szkole w niepełnym wymiarze. Zmarł 8 maja 1978 roku i został pochowany na cmentarzu parafialnym w Brodowych Łąkach. Po jego śmierci działalność zespołu na pewien czas zamarła, ale w 1981 roku dawni wychowankowie reaktywowali go pod nazwą „Pod Borem”. Z tej tradycji wyrósł późniejszy Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Zawady”.

Pamięć o Kopciu zachowała się również w miejscowych instytucjach. Powstało Towarzystwo Społeczno-Kulturalne jego imienia, a w 1995 roku Szkole Podstawowej w Zawadach nadano imię Aleksandra Kopcia. Za swoją działalność otrzymał liczne odznaczenia państwowe i społeczne, m.in. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Złoty i Srebrny Krzyż Zasługi, Medal Komisji Edukacji Narodowej oraz odznakę „Zasłużony Działacz Kultury”.

Interaktywny przewodnik

Poniższy interaktywny przewodnik poświęcony Aleksandrowi Kopciowi umożliwia przeszukiwanie zgromadzonych materiałów oraz zadawanie pytań dotyczących jego życia, działalności i znaczenia dla Zawad, Brodowych Łąk oraz szerzej – Kurpi.

Przykładowe pytania:

1. Kiedy Aleksander Kopeć przybył do Zawad, aby podjąć pracę jako nauczyciel?

2. W którym roku założony przez niego zespół wystąpił na Dożynkach Prezydenckich w Spale?

3. Skąd pochodziła żona Aleksandra Kopcia, Pelagia, i w jakim wieku przyjechała do Polski?

4. W którym roku i w jakim mieście występy zespołu oklaskiwał marszałek Edward Rydz-Śmigły?

5. W którym roku uroczyście oddano do użytku murowany budynek nowej szkoły w Zawadach – Szkołę Tysiąclecia?

6. W którym roku i pod jaką nazwą dawni wychowankowie Kopcia reaktywowali zespół po okresie przerwy?

7. Jaki wybitny kompozytor i założyciel zespołu „Mazowsze” odwiedził Zawady w poszukiwaniu miejscowych talentów?

8. Gdzie i kiedy urodził się Aleksander Kopeć, zanim jego rodzina powróciła na ziemie polskie?

Bibliografia

1. Białczak Adam, Zarys historii oświaty w gminie Baranowo, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego” 2001, t. 15, s. 185–208, Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika; wersja cyfrowa: Open ICM, https://open.icm.edu.pl/bitstreams/b0f0b9df-bd48-477d-b9fc-39d5b6fe2f74/download (dostęp: 27 VIII 2026).

2. Cieślak Tomasz, Tajemnica śmierci komendanta KL Mauthausen Franza Ziereisa, Instytut Pamięci Narodowej, 22 II 2022, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/obozy-koncentracyjne/89753,Tajemnica-smierci-komendanta-KL-Mauthausen-Franza-Ziereisa.html (dostęp: 27 VIII 2026).

3. Gadomski Henryk, Aleksander Kopeć (1903–1978), „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego” 1993, t. 7, s. 297–299, Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/zeszyty-naukowe-ostroeckiego-towarzystwa-naukowego/1993-tom-7/zeszyty_naukowe_ostroleckiego_towarzystwa_naukowego-r1993-t7-s297-299.pdf (dostęp: 27 VIII 2026).

4. Gadomski Henryk, Wspomnienia Henryka Gadomskiego. W 80. rocznicę powstania Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca w Zawadach. Wspomnienia sprzed pół wieku, Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Baranowie, https://goksirbaranowo.pl/index.php/wspomnienia-henryka-gadomskiego/ (dostęp: 27 VIII 2026).

5. Głuszek Paweł, Listy z Dachau, „Przystanek Historia”, Instytut Pamięci Narodowej, 24 IV 2023, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/listy/115977,Listy-z-Dachau.html (dostęp: 27 VIII 2026).

6. Jagodzińska Anna, Ceran Tomasz, Dachau i śmierć są synonimami, „Przystanek Historia”, Instytut Pamięci Narodowej, 3 I 2019, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/obozy-koncentracyjne/31369,Dachau-i-smierc-sa-synonimami.html (dostęp: 27 VIII 2026).

7. Jagodzińska Anna, Szansa przetrwania. Historia różańców z Gusen, „Przystanek Historia”, Instytut Pamięci Narodowej, 6 VI 2020, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/obozy-koncentracyjne/62781,Szansa-przetrwania-Historia-rozancow-z-Gusen.html (dostęp: 27 VIII 2026).

8. Lubecka Joanna, Pierwszy był KL Dachau. Jak wyglądało centralne zarządzanie niemieckimi obozami koncentracyjnymi, „Przystanek Historia”, Instytut Pamięci Narodowej, 22 I 2021, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/obozy-koncentracyjne/78071,Pierwszy-byl-KL-Dachau-Jak-wygladalo-centralne-zarzadzanie-niemieckimi-obozami-k.html (dostęp: 27 VIII 2026).

9. Przybyll Anna, KL Gusen w pamięci historycznej Austrii, „Przystanek Historia”, Instytut Pamięci Narodowej, 4 I 2020, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/obozy-koncentracyjne/53803,KL-Gusen-w-pamieci-historycznej-Austrii.html (dostęp: 27 VIII 2026).

10. Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Baranowie, Założyciel zespołu w Zawadach, https://goksirbaranowo.pl/index.php/zalozyciel-zespolu-w-zawadach/ (dostęp: 27 VIII 2026).

11. Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Baranowie, Jak powstał zespół w Zawadach, https://goksirbaranowo.pl/index.php/jak-powstal-zespol-w-zawadach/ (dostęp: 27 VIII 2026).

12. Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Baranowie, Nominacja do Kurpika, Baranowo, 28 XII 2006, https://goksirbaranowo.pl/index.php/nominacja-do-kurpika/ (dostęp: 27 VIII 2026).

13. Szkoła Podstawowa im. Aleksandra Kopcia w Zawadach, Historia szkoły w Zawadach, https://spzawady.edupage.org/about/ (dostęp: 27 VIII 2026).

14. Szkoła Podstawowa im. Aleksandra Kopcia w Zawadach, Patron szkoły – Aleksander Kopeć 1901–1978, https://spzawady.edupage.org/text/?eqa=dGV4dD10ZXh0L2Fib3V0JnN1YnBhZ2U9MSZza2dkeWVhcj0yMDI1 (dostęp: 27 VIII 2026).

15. Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Zawady”, informacja o historii i działalności zespołu, portal „Folklor Kurpiowski”, https://www.folklor.kurpie.com.pl/zespol_zawady/ (dostęp: 27 VIII 2026).

16. Redakcja eOstroleka.pl, Uroczystość, która przejdzie do historii – Zawady celebrują jubileusz szkoły, eOstroleka.pl, 5 VI 2025, https://www.eostroleka.pl/uroczystosc-ktora-przejdzie-do-historii-zawady-celebruja-jubileusz-szkoly-wideo-zdjecia,art119260.html (dostęp: 27 VIII 2026).

17. Redakcja eOstroleka.pl, 30 lat promocji regionu. Poseł Grabowski wyróżnił ich medalem, eOstroleka.pl, 13 VII 2026, https://www.eostroleka.pl/30-lat-promocji-regionu-posel-grabowski-wyroznil-ich-medalem-zdjecia,art129862.html (dostęp: 27 VIII 2026).

18. Związek Kurpiów, 80. urodziny Henryka Gadomskiego!, https://zwiazekkurpiow.pl/index.php/zwiazek-kurpiow/dolacz-do-nas?view=article&id=28:80-urodziny-henryka-gadomskiego-3&catid=2 (dostęp: 27 VIII 2026).

19. Związek Kurpiów, Kultura Kurpiowska – wczoraj i dzisiaj, http://kurpie.kp.098.pl/kultura.php?subaction=showfull&id=1207310992&archive=&start_from=&ucat=25& (dostęp: 27 VIII 2026).

20. Kurpiowski Zespół „Pod Borem” z Zawad, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kurpiowski_Zespół_„Pod_Borem”_z_Zawad (dostęp: 27 VIII 2026).

21. Związek Kurpiów, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Związek_Kurpiów (dostęp: 27 VIII 2026).

22. Zawady (gmina Baranowo), Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Zawady_(gmina_Baranowo) (dostęp: 27 VIII 2026).