KUŹNICA 

Najstarszym znanym etapem dziejów Brodowych Łąk jest związana z wydobyciem rudy darniowej i hutnictwem żelaza osada przemysłowa, która powstała nad Omulwią na początku XVII wieku. Początki miejscowości należy wiązać z wykorzystaniem naturalnych zasobów doliny rzeki oraz królewską akcją zagospodarowywania terenów Puszczy Zielonej. Zachowany przywilej Zygmunta III Wazy z 14 listopada 1614 roku, wydany braciom Adamowi i Wojciechowi Wołoszom na karczowanie puszczy i eksploatację rudy darniowej nad Omulwią, nie odnosi się wprawdzie bezpośrednio do Brodowych Łąk, dobrze oddaje jednak okoliczności, w których powstawały podobne zakłady hutnicze w tej części Puszczy.

W komentarzu do Atlasu historycznego Polski. Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku Brodowe Łąki zaliczono do jednodworczych osiedli przemysłowych powstałych nad Omulwią w pierwszych latach XVII wieku. Wymieniono je obok Rudy Oborczyskiej jako przykład niewielkiej kuźnicy, wokół której z czasem rozwinęła się większa osada.

Rozwój rudnictwa umożliwiały miejscowe warunki naturalne. W dolinie Omulwi występowała ruda darniowa, okoliczne lasy dostarczały drewna na węgiel drzewny, a rzeka zapewniała energię potrzebną do napędu urządzeń kuźniczych – kół wodnych poruszających miechy i ciężkie młoty. Takie połączenie zasobów było charakterystyczne dla dawnego hutnictwa darniowego na północnym Mazowszu.

Z działalnością rudniczą wiąże się dawna nazwa miejscowości – Ruda, używana równolegle z nazwą Brodowe Łąki. Funkcjonowanie kuźnicy i wydobycie rudy potwierdzają zarówno źródła pisane, jak i kartograficzne.

Najstarszym odnalezionym dokumentem odnoszącym się bezpośrednio do miejscowej kuźnicy jest wpis do Metryki Koronnej z 23 marca 1641 roku. Król Władysław IV zezwolił w nim Stanisławowi Duczymińskiemu na odstąpienie żołnierzowi Janowi Kurowskiemu prawa dożywotniego do „kuźnicy zwanej Brodowa Łąka”. Do zakładu należały włóki Borki, Wielki Las, Kulerka i Kopaczyska, położone po obu brzegach Omulwi, oraz las Złotownica. Dokument potwierdza związek kuźnicy z gospodarką królewską oraz jej rozległe zaplecze ziemskie i leśne. Nie ustanawiał jednak samego zakładu, lecz dotyczył przeniesienia istniejącego już prawa dożywotniego. Oznacza to, że kuźnica funkcjonowała wcześniej, a wpis z 1641 roku stanowi najstarsze zachowane źródłowe potwierdzenie jej istnienia.

Powstanie kuźnicy w Brodowych Łąkach nie było zjawiskiem odosobnionym, lecz wpisywało się w rozwój królewskiego hutnictwa na terenie Puszczy Zielonej.

Nie wiadomo dokładnie, jakie wyroby powstawały w kuźnicy w Brodowych Łąkach ani dokąd trafiały. Znacznie lepiej udokumentowany jest schyłek jej działalności.

Najważniejszych informacji dostarczają plany miejscowości. Na mapie wsi Ruda vel Brodowe Łąki z 1793 roku kuźnica nadal funkcjonuje jako główny element zabudowy osady. Zaznaczono również należące do niej grunty oraz rozbudowaną infrastrukturę hydrotechniczną z jazem i stawidłami, ukazując skalę całego założenia gospodarczego.

Na planie sporządzonym w 1803 roku widnieje oznaczenie dawnej hamerni (Eisenhammer) wraz z zespołem zabudowań. Ponadto po raz pierwszy pojawia się młyn zbożowy (Mahl Mühle). Między obiema mapami zaszła również istotna zmiana w układzie hydrograficznym – najprawdopodobniej właśnie w tym okresie wykonano nowy kanał, który oddzielił zabudowania od zachodniego brzegu Omulwi, przekształcając osadę w wyspę. Z czasem kanał ten przejął rolę głównego nurtu rzeki. Porównanie obu źródeł wskazuje, że likwidacja kuźnicy nastąpiła najprawdopodobniej między 1793 a 1803 rokiem, a dawna infrastruktura hydrotechniczna oraz część zabudowy zostały wykorzystane przy organizacji rządowej osady młynarskiej.

Z takim datowaniem współgra wiadomość opublikowana w 1860 roku w „Gazecie Codziennej”. W korespondencji poświęconej przemysłowi guberni płockiej wspomniano, że w Brodowych Łąkach istniały „kuźnica i kopalnia rudy”. Autor, powołując się na ustalenia Wincentego Hipolita Gawareckiego, podał, że zakład został zniesiony przez rząd pruski w celu wsparcia kuźnicy w Wądołku, położonej po drugiej stronie dawnej granicy. Według tej samej relacji rudę wydobywaną w Brodowych Łąkach przewożono następnie do Wądołka, gdzie przetapiano ją na żelazo.

Relacji tej nie udało się potwierdzić dokumentem administracyjnym, jednak pozostaje ona zgodna z materiałem kartograficznym. Kuźnica widnieje jeszcze na mapie z 1793 roku, a znika z planu z 1803 roku. Przekaz z 1860 roku sugeruje również, że po likwidacji miejscowego zakładu wydobycie rudy mogło być przez pewien czas kontynuowane, a surowiec transportowano do Wądołka. Źródła wskazują ponadto, że jeszcze w 1809 roku wydawano rudę wydobytą w okresie administracji pruskiej, co świadczy o stopniowym, a nie natychmiastowym wygaszaniu dawnej działalności hutniczej.

O dawnym hutnictwie przypominały również materialne pozostałości kuźnicy, widoczne jeszcze w pierwszej połowie XX wieku. W 1935 roku kowal z okolic Myszyńca, opisując trudną sytuację rzemieślników podczas wielkiego kryzysu gospodarczego, wspomniał o wydobyciu w Brodowych Łąkach znacznych ilości żużla pozostałego po „dawnych kuźniach nadrzecznych”. Jak relacjonował, przedsiębiorstwo z Wielkopolski odkupiło zalegające hałdy żużla, z którego zamierzano odzyskać żelazo, i wywiozło je koleją po wcześniejszym przetransportowaniu furmankami do oddalonej o około 18 kilometrów stacji Jastrząbka. Pozostałością po dawnej kuźnicy były nie tylko hałdy żużla, lecz również groble usypane częściowo z odpadów hutniczych, widoczne jeszcze w pierwszej połowie XX wieku. Wzmianka ta stanowi cenne świadectwo, że pozostałości po dawnej kuźnicy zachowały wartość gospodarczą jeszcze ponad sto trzydzieści lat po jej likwidacji.

Dzieje kuźnicy w Brodowych Łąkach układają się w spójną sekwencję źródeł. Powstała ona na początku XVII wieku jako część procesu rozwoju hutnictwa darniowego w Puszczy Zielonej. W 1641 roku została poświadczona w Metryce Koronnej, w 1793 roku nadal widniała na mapie miejscowości, natomiast na planie z 1803 roku ustąpiła miejsca rządowej osadzie młynarskiej, wykorzystującej dawny jaz, kanały i część zabudowy pokuźniczej. XIX-wieczny przekaz, oparty na ustaleniach Wincentego Hipolita Gawareckiego, wiązał jej likwidację z decyzjami władz pruskich i przeniesieniem przetopu rudy do Wądołka. Relacja prasowa z 1935 roku dowodzi natomiast, że materialne ślady dawnego zakładu były jeszcze eksploatowane, a pamięć o funkcjonującej nad Omulwią kuźnicy przetrwała w lokalnej tradycji.

Rozwój hutnictwa żelaza na obszarze Puszczy Zielonej nie był zjawiskiem przypadkowym. Powstanie kuźnic stanowiło element świadomej polityki gospodarczej monarchów polskich, którzy dążyli do wykorzystania bogactw naturalnych królewskich puszcz. Zakłady lokowano na terenach należących do dóbr królewskich, a ich właściciele lub dzierżawcy otrzymywali szczegółowe przywileje regulujące eksploatację rudy darniowej, korzystanie z lasów i rzek oraz warunki prowadzenia produkcji żelaza.

Najstarszy znany przywilej dotyczący tego obszaru wydała królowa Anna Jagiellonka. 15 maja 1596 roku zezwoliła Stanisławowi Wołoszowi na kopanie rudy żelaznej i prowadzenie kuźnictwa w Czarnotrzewiu, dając początek jednemu z najstarszych ośrodków hutnictwa Puszczy Zielonej.

Kolejnym ważnym etapem było powstanie Rudy Oborczyskiej. 24 maja 1603 roku w Krakowie król Zygmunt III Waza nadał braciom Adamowi i Wojciechowi Wołoszom przywilej na budowę kuźnicy i huty nad Omulwią w Oborczyskach. Zakład szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków hutnictwa darniowego w starostwie przasnyskim. Jedenaście lat później, 14 listopada 1614 roku, ci sami właściciele otrzymali kolejny przywilej, zezwalający na karczowanie części Puszczy Płodownickiej na potrzeby rozwijającej się hamerni. W początkowym okresie rozwoju hutnictwa znaczącą rolę odegrała więc rodzina Wołoszów, związana z dwoma najstarszymi i najlepiej udokumentowanymi ośrodkami hutnictwa darniowego na tym obszarze.

W tym samym czasie rozwijały się również inne zakłady. 18 lutego 1615 roku Zygmunt III Waza wydał przywilej Kacprowi Wesslowi i jego żonie Jadwidze z Grądów Iłowskiej, zezwalając im na kopanie rudy żelaznej w Omulwi, należącej wówczas do starostwa różańskiego¹.

10 stycznia 1639 roku Władysław IV nadał Szczęsnemu Wołoszowi przywilej regulujący działalność kuźnicy w Olszówce, potwierdzając dalszy rozwój hutnictwa na terenach królewskich.

Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera kuźnica w Brodowych Łąkach. Najstarszym zachowanym dokumentem odnoszącym się bezpośrednio do tego zakładu jest wpis do Metryki Koronnej z 23 marca 1641 roku. Król Władysław IV wyraził w nim zgodę, aby Stanisław Duczymiński, starosta ostrołęcki, odstąpił żołnierzowi Janowi Kurowskiemu prawo dożywotnie do „kuźnicy zwanej Brodowa Łąka” wraz z należącymi do niej włókami Borki, Wielki Las, Kulerka i Kopaczyńska oraz lasem Złotownica. Dokument dowodzi, że kuźnica funkcjonowała już wcześniej, skoro Stanisław Duczymiński posiadał do niej prawo dożywotnie przed wystawieniem tego aktu.

Osiem lat później, 10 maja 1649 roku, Stanisław Duczymiński wydał Maciejowi Chyle i Janowi Holejczykowi przywilej na osiedlenie się w Lelisie oraz kopanie rudy i wyrób żelaza. Kuźnica działała tam przez ponad sto lat, aż do 1789 roku, kiedy podczas lustracji starostwa ostrołęckiego uznano, że powoduje nadmierne wyniszczenie lasów, będących podstawowym źródłem drewna do wypału węgla drzewnego, i nakazano zakończenie jej działalności po dniu św. Marcina.

Rozwój hutnictwa trwał również w kolejnych dziesięcioleciach. 8 października 1697 roku August II Mocny nadał Wojciechowi Szczawińskiemu przywilej dotyczący eksploatacji rudy na terenie starostwa ostrołęckiego, a 4 stycznia 1718 roku podobny przywilej otrzymali Anastazja z Myszkowskich i jej mąż Michał.

Przegląd zachowanych przywilejów pokazuje, że kuźnice Puszczy Zielonej nie powstawały przypadkowo, lecz były elementem królewskiej polityki gospodarczego wykorzystania zasobów puszczańskich. Brodowe Łąki należały do grona królewskich kuźnic rozwijanych na obszarze Puszczy Zielonej i doliny Omulwi, obok Czarnotrzewia, Rudy Oborczyskiej, Olszówki i Lelisa. Zakłady te tworzyły powiązaną sieć wykorzystującą te same zasoby naturalne – rudę darniową, drewno oraz energię płynącej wody – i rozwijały się w oparciu o kolejne przywileje królewskie. W źródłach pojawia się również kuźnica określona jako Omulew, której dokładna lokalizacja pozostaje dziś nieustalona. Zachowany dokument z 1641 roku stanowi natomiast najstarsze znane świadectwo potwierdzające funkcjonowanie brodowołęckiej kuźnicy i jedno z najważniejszych źródeł do dziejów miejscowości.

Na znaczenie doliny Omulwi dla dawnego hutnictwa może wskazywać również sama nazwa rzeki. W średniowiecznych źródłach krzyżackich występuje ona jako Malien, między innymi w dokumencie wyznaczającym granicę mazowiecko-galindzką sporządzonym dla wielkiego mistrza Lutra z Brunszwiku w pierwszej połowie XIV wieku. Część badaczy wiąże tę nazwę z bałtyckim rdzeniem oznaczającym rudę lub rdzę (por. litewskie amalas), co mogłoby odzwierciedlać bogactwo rud darniowych występujących nad Omulwią. Choć etymologia ta pozostaje hipotezą, dobrze współgra z faktem, że dolina Omulwi należała do najważniejszych obszarów rozwoju hutnictwa darniowego na pograniczu Mazowsza i dawnych ziem pruskich. Funkcjonowały tu zarówno dobrze udokumentowane kuźnice królewskie Puszczy Zielonej, jak i starsze ośrodki hutnicze nad górnym biegiem Omulwi, między innymi w Wielbarku i Kucborku. W tym kontekście dolinę Omulwi można uznać za jeden z najważniejszych obszarów rozwoju hutnictwa darniowego na pograniczu Mazowsza i dawnych ziem pruskich, którego rozwój przez kilka stuleci w istotny sposób kształtował historię tej części Puszczy Zielonej.

¹ W przywileju z 18 lutego 1615 roku występuje nazwa „Omulew”. Jej dokładna lokalizacja nie jest dziś jednoznacznie ustalona. Nie należy utożsamiać jej ze współczesną miejscowością Omulew na Mazurach; najprawdopodobniej odnosi się ona do nieistniejącej już osady hutniczej lub rudniczej położonej nad rzeką Omulew na terenie dawnego starostwa różańskiego.

15 maja 1596
Królowa Anna Jagiellonka wydaje Stanisławowi Wołoszowi przywilej na kopanie rudy żelaznej i prowadzenie kuźnicy w Czarnotrzewiu. Jest to najstarszy znany dokument dotyczący hutnictwa darniowego na terenie późniejszej Puszczy Zielonej.

24 maja 1603
Król Zygmunt III Waza nadaje Adamowi i Wojciechowi Wołoszom przywilej na budowę kuźnicy i huty w Rudzie Oborczyskiej. Powstaje jeden z najważniejszych ośrodków hutnictwa żelaza w starostwie przasnyskim.

początek XVII wieku (przed 1614 r.)
Nad Omulwią powstaje kuźnica i jednodworcza osada przemysłowa Brodowa Łąka (Ruda). Jej rozwój opiera się na eksploatacji rudy darniowej, wykorzystaniu okolicznych lasów oraz energii wodnej rzeki.

14 listopada 1614
Adam i Wojciech Wołoszowie otrzymują zgodę na karczowanie części Puszczy Płodownickiej na potrzeby rozwijającej się hamerni w Rudzie Oborczyskiej.

1616
W księgach wieczystych ciechanowskich wpisano dekret komisarski dotyczący rozliczenia 14 000 złotych polskich nakładów poniesionych przez braci Wołoszów na budowę kuźnicy. Dokument potwierdza skalę inwestycji oraz znaczenie hutnictwa darniowego w tej części Puszczy Zielonej.

18 lutego 1615
Zygmunt III Waza wydaje Kacprowi Wesslowi i Jadwidze z Grądów Iłowskiej przywilej na kopanie rudy żelaznej i prowadzenie działalności hutniczej w Rudzie Omulew.

10 stycznia 1639
Władysław IV nadaje Szczęsnemu Wołoszowi przywilej regulujący działalność kuźnicy w Olszówce, potwierdzając dalszy rozwój królewskiego hutnictwa na terenach puszczańskich.

23 marca 1641
Metryka Koronna po raz pierwszy wymienia „kuźnicę zwaną Brodowa Łąka”. Król Władysław IV zatwierdza przekazanie Janowi Kurowskiemu prawa dożywotniego do zakładu wraz z rozległym zapleczem ziemskim i leśnym. Dokument potwierdza, że kuźnica istniała już wcześniej i stanowi najstarsze zachowane źródło do jej dziejów.

10 maja 1649
Powstaje kuźnica w Lelisie. Stanisław Duczymiński wydaje Maciejowi Chyle i Janowi Holejczykowi przywilej na osiedlenie się oraz kopanie rudy i wyrób żelaza.

8 października 1697
August II Mocny nadaje Wojciechowi Szczawińskiemu przywilej na eksploatację rudy żelaznej w starostwie ostrołęckim, kontynuując politykę wspierania królewskiego hutnictwa.

4 stycznia 1718
Anastazja z Myszkowskich i Michał otrzymują kolejny przywilej na eksploatację rudy. Świadczy to o utrzymującym się znaczeniu hutnictwa w gospodarce królewskich puszcz.

1789
Lustracja starostwa ostrołęckiego nakazuje zamknięcie kuźnicy w Lelisie z powodu nadmiernej eksploatacji lasów, stanowiących podstawowe źródło drewna do wypału węgla drzewnego. Jest to jeden z pierwszych udokumentowanych przykładów ograniczenia działalności hutniczej ze względów gospodarki leśnej.

1793
Mapa Ruda vel Brodowe Łąki przedstawia nadal funkcjonującą kuźnicę wraz z jazem i infrastrukturą hydrotechniczną. Jest to ostatnie znane kartograficzne potwierdzenie jej istnienia.

ok. 1801 (1795–1803)
W okresie administracji pruskiej następuje likwidacja kuźnicy w Brodowych Łąkach, najprawdopodobniej około 1801 roku. Według późniejszego przekazu Wincentego Hipolita Gawareckiego wydobywaną tu rudę zaczęto przewozić do kuźnicy w Wądołku.

1803
Na planie Brodowych Łąk widnieje hamernia (Eisenhammer), młyn zbożowy (Mahl Mühle) oraz rządowa karczma (Krug).

1809
Już po utworzeniu Księstwa Warszawskiego z terenów Brodowych Łąk wydawano jeszcze rudę żelazną wydobytą w okresie administracji pruskiej. Świadczy to, że mimo likwidacji kuźnicy eksploatacja miejscowych złóż była przez pewien czas kontynuowana.

1860
„Gazeta Codzienna”, powołując się na ustalenia Wincentego Hipolita Gawareckiego, podaje, że kuźnicę w Brodowych Łąkach zlikwidował rząd pruski w celu wsparcia kuźnicy w Wądołku, dokąd transportowano następnie wydobywaną w Brodowych Łąkach rudę.

1935
„Express Mazowiecki” i „Dzień Dobry” publikują list kowala spod Myszyńca, który wspomina wydobycie w Brodowych Łąkach znacznych ilości żużla pozostałego po „dawnych kuźniach nadrzecznych”. Żużel, przeznaczony do odzysku żelaza, został zakupiony przez przedsiębiorstwo z Wielkopolski i wywieziony koleją po przewiezieniu furmankami do stacji Jastrząbka. Relacja ta potwierdza, że materialne pozostałości dawnej kuźnicy były widoczne i wykorzystywane jeszcze w okresie międzywojennym.